Phụ nữ Mường Ảng làm chủ sinh kế

Mường Ảng là vùng sản xuất cà phê Arabica nổi tiếng của Điện Biên. Đến tháng 8/2026, toàn xã có trên 2.000ha cà phê, trong đó khoảng 1.600ha đang kinh doanh, năng suất bình quân 10 - 12 tấn quả tươi/ha. Năm 2025, sản lượng cà phê tươi đạt khoảng 17.000 tấn, doanh thu khoảng 450 tỷ đồng. Quy mô ấy vừa cho thấy vị trí của cây cà phê trong sinh kế người dân, vừa đặt ra yêu cầu nâng hiệu quả sản xuất trên cùng diện tích đất.

Chị Hà Thị Kim Phước (ngoài cùng bên phải), bản Hón Sáng, chế biến thịt gác bếp, sản phẩm đạt OCOP 3 sao.

3ha đất của chị Nguyễn Thị Vân, thôn Hòa Bình trước đây chủ yếu chuyên canh cà phê. Khi giá cà phê xuống thấp, chị đưa cây ăn quả vào trồng xen. Bưởi, cam, hồng xiêm, na, ổi... lần lượt bén rễ giữa vườn cà phê, loại nào phù hợp, chất lượng tốt được giữ lại và nhân rộng. “Trước cà phê rẻ thì chúng tôi chọn các loại cây ăn quả đưa vào trồng. Một vài năm gần đây cà phê được giá hơn nhưng tôi vẫn trồng xen. Loại nào ngon thì nhân rộng để có thu quanh năm; cà phê chỉ thu một vụ”, chị Vân chia sẻ. Cách làm ấy vừa tận dụng diện tích, giữ ẩm, tạo bóng mát cho cà phê, vừa giúp nguồn thu được rải ra nhiều thời điểm trong năm. Khi mùa cà phê chưa tới, trong vườn đã có loại quả khác cho thu hoạch.

Nếu chị Vân tính lại giá trị trên 3ha vườn thì bà Lường Thị Piếng, bản Noong Háng lại bắt đầu từ vài nghìn mét vuông vườn, ruộng quanh nhà. Trước kia có diện tích để không, ruộng chủ yếu gieo một vụ lúa nên nguồn thu không đáng kể. Nhận thấy nhu cầu rau xanh tăng, bà chuyển sang trồng đỗ, cà chua, cà rốt và một số loại rau thông dụng. “Trước chưa làm vườn, khi cần mua sắm, chi tiêu nhiều lúc phải vay mượn. Bây giờ trồng rau, làm thêm chăn nuôi thì đỡ hơn, những khoản cần thiết trong gia đình cũng chủ động hơn”, bà Piếng nói. Từ chăn nuôi nhỏ lẻ, gia đình bà còn đầu tư chuồng trại, nuôi lợn đực lấy giống, tạo thêm nguồn thu.

Không chỉ thay đổi cách trồng, một số phụ nữ Mường Ảng đã bước sâu hơn vào chuỗi giá trị, đó là thu mua, chế biến, rang xay, đóng gói và xây dựng thương hiệu cà phê. Bà Tòng Thị Nọi, Hợp tác xã Cà phê Chị Em cho biết việc liên kết xuất phát từ thực tế người trồng cà phê từng chịu cảnh giá cả bấp bênh, phụ thuộc thương lái. “Chị em chúng tôi tập hợp lại, thu mua cà phê cho bà con rồi chế biến sâu. Làm như vậy vừa có thu nhập cho mình vừa góp phần ổn định đầu ra cho bà con và tạo việc làm cho lao động”.

Ở Công ty TNHH Hải An, chị Trần Thị Thu Hải chọn cách cạnh tranh bằng chất lượng và hình thức sản phẩm. Theo chị, chất lượng cà phê là ưu tiên hàng đầu, nhưng bao bì, mẫu mã cũng phải thường xuyên thay đổi. Doanh nghiệp đồng thời tham gia các chương trình quảng bá để đưa cà phê Mường Ảng đến với nhiều khách hàng hơn. Không chỉ cà phê những món ăn truyền thống cũng được phụ nữ đưa vào sản xuất hàng hóa. Chị Hà Thị Kim Phước, bản Hón Sáng phát triển sản phẩm thịt gác bếp theo hướng chú trọng nguyên liệu, tẩm ướp, vệ sinh khu chế biến, bao bì và nguồn gốc sản phẩm. Sản phẩm của gia đình đã được chứng nhận OCOP 3 sao.

Cách bán hàng từng ngày thay đổi theo nhiều hình thức đa dạng. Bản Hón Sáng có 370 hộ, 1.300 nhân khẩu và 80 hội viên phụ nữ. Khi mô hình “Gia đình số”, “Chi hội số” ra mắt tháng 4/2026 đã có 70/80 hội viên sử dụng điện thoại thông minh để tra cứu dịch vụ công, thanh toán không dùng tiền mặt, kết nối qua zalo, facebook; 35 hội viên tham gia mô hình ngay từ đầu. Công nghệ vì thế không còn xa lạ mà đang trở thành công cụ để phụ nữ tìm hiểu kỹ thuật, quảng bá nông sản và kết nối khách hàng.

Sự thay đổi của từng hộ có thêm điểm tựa từ hoạt động Hội Phụ nữ. Ở một số nhóm tiết kiệm, hội viên góp từ 50.000 - 100.000 đồng/cổ phần; đến tháng 8/2026, mỗi nhóm đã tích lũy trên 30 triệu đồng, cho chị em vay xoay vòng mua con giống, thức ăn chăn nuôi hoặc đầu tư sản xuất. Mô hình “1+1” kết nối Chi hội Phụ nữ thôn Đoàn Kết với Chi hội Phụ nữ bản Hua Nậm tạo điều kiện để hội viên hỗ trợ nhau. Theo bà Nguyễn Thị Thúy, Phó Chủ tịch Hội LHPN xã Mường Ảng, ngoài các lớp tập huấn, nhiều chị em đã chủ động tìm hiểu kỹ thuật chăm sóc cây ăn quả, lúa, cà phê và cách tiếp cận thị trường. “Nhiều gia đình đã đạt sản lượng cao hằng năm; có hộ nguồn thu từ cà phê và cây ăn quả lên tới hàng tỷ đồng”.

Từ khu vườn của chị Vân, những luống rau của bà Piếng, hạt cà phê được chế biến sâu của bà Nọi, chị Hải đến sản phẩm thịt gác bếp của chị Phước, mỗi người một cách làm nhưng đều cho thấy một sự chuyển dịch: Phụ nữ không chỉ trực tiếp sản xuất mà ngày càng chủ động tính toán sản xuất gì, chế biến ra sao và bán cho ai.

Trên vùng đất có hơn 2.000ha cà phê, sự thay đổi ấy đang góp thêm một cách nhìn về phát triển: Không chỉ làm ra nhiều nông sản hơn mà phải tạo được giá trị cao hơn từ nông sản. Và hành trình ấy đang bắt đầu từ chính những khu vườn, gian bếp và bàn tay của người phụ nữ Mường Ảng.