Phụ nữ trong kỷ nguyên AI: Không chỉ làm chủ mà phải dẫn dắt công nghệ

Theo bà Phạm Thị Xuân, Viện trưởng Viện Phát triển bền vững và Kinh tế số thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, năng lực lãnh đạo không được quyết định bởi giới tính hay chức danh, mà bằng những giá trị thực tiễn tạo ra cho xã hội. Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, bà Xuân đã chia sẻ với Báo Xây dựng về hành trình gần 30 năm gắn bó với công nghệ, những rào cản đối với nữ trí thức và cơ hội để phụ nữ Việt Nam tham gia dẫn dắt chuyển đổi số.

Bà Phạm Thị Xuân, Viện trưởng Viện Phát triển bền vững và Kinh tế số, thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Công nghệ chỉ có giá trị khi giải quyết được bài toán thực tiễn

Nhìn lại gần 30 năm gắn bó với công nghệ, đâu là dấu mốc có ý nghĩa nhất trong hành trình sự nghiệp của bà?

Dấu mốc đáng nhớ nhất với tôi không phải khi đảm nhận một vị trí lãnh đạo, mà là lúc nhận ra kiến thức mình theo đuổi có thể mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng.

Tôi tiếp cận công nghệ từ khá sớm, khi còn tìm hiểu hệ điều hành MS-DOS, đọc các tạp chí PC World để cập nhật kiến thức. Thời điểm ấy, máy tính vẫn xa lạ với nhiều người, nhưng tôi tin công nghệ sẽ thay đổi cách chúng ta làm việc.

Sau nhiều năm kinh doanh, quản lý và đồng hành cùng doanh nghiệp, hợp tác xã, tôi nhận thấy khoảng cách giữa hiểu công nghệ và ứng dụng công nghệ còn rất lớn.

Không ít doanh nghiệp muốn đổi mới nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Nhiều giải pháp tiên tiến lại vượt quá khả năng tài chính hoặc không phù hợp với phương thức vận hành thực tế.

Chính điều đó khiến tôi lựa chọn hướng đi đưa công nghệ đến gần hơn với doanh nghiệp, giúp họ hiểu, sử dụng và tạo ra giá trị từ những công cụ sẵn có.

Với tôi, chức vụ là sự ghi nhận, còn thước đo quan trọng nhất vẫn là những đóng góp cụ thể cho cộng đồng.

Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển. Theo bà, các tổ chức nghiên cứu trong nước cần làm gì để biến chủ trương thành giá trị thực tiễn?

Cơ hội lớn nhất nằm ở khả năng giải quyết những vấn đề của nền kinh tế, thay vì chỉ tập trung phát triển công nghệ mà chưa xác định rõ nhu cầu ứng dụng.

Việt Nam có lợi thế am hiểu thị trường trong nước, đặc biệt là khó khăn của doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và cơ sở sản xuất.

Chẳng hạn, một hợp tác xã có thể sử dụng AI để quảng bá nông sản, thiết kế hình ảnh, chăm sóc khách hàng hoặc tìm hiểu thị trường với chi phí thấp hơn trước.

Điều đáng quan tâm không phải công nghệ hiện đại đến mức nào, mà là có giúp người sử dụng nâng cao năng suất, giảm chi phí và mở rộng thị trường hay không.

Vì vậy, các tổ chức nghiên cứu cần gắn chặt với doanh nghiệp, từ xác định nhu cầu, thử nghiệm giải pháp đến hoàn thiện sản phẩm.

Một công nghệ tốt nhưng khó sử dụng, chi phí cao sẽ khó đi vào cuộc sống. Ngược lại, giải pháp không nhất thiết phải hoàn toàn mới trên thế giới vẫn có thể tạo lợi thế cạnh tranh nếu giải quyết hiệu quả nhu cầu cụ thể.

Tại Viện Phát triển bền vững và Kinh tế số, chúng tôi chú trọng ứng dụng AI vào quản trị doanh nghiệp, quản lý dữ liệu, truyền thông, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Các chuyên gia cũng nghiên cứu, khai thác nền tảng mã nguồn mở để phát triển giải pháp phù hợp với nhu cầu thực tế.

Trong quá trình làm việc, tôi có cơ hội tham gia thúc đẩy ứng dụng công nghệ cho hàng chục nghìn doanh nghiệp, hợp tác xã trên cả nước.

Điều khiến tôi tâm đắc là khi một hợp tác xã có thể tự quảng bá sản phẩm, doanh nghiệp nhỏ biết sử dụng AI để tiết kiệm thời gian hoặc cơ sở sản xuất từng bước cải thiện phương thức quản lý.

Những thay đổi ban đầu có thể nhỏ, nhưng khi được duy trì và nhân rộng sẽ tạo ra giá trị lớn.

Phụ nữ không cần chứng minh mình giỏi hơn nam giới

AI đang làm thay đổi phương thức lao động và nghiên cứu khoa học. Theo bà, công nghệ này mở ra cơ hội gì cho phụ nữ, đặc biệt là nữ trí thức và nữ doanh nhân?

- AI đang tạo cơ hội để phụ nữ tiếp cận những công việc trước đây đòi hỏi nguồn lực lớn về nhân sự, thời gian và tài chính.

Với nữ doanh nhân, AI hỗ trợ quản lý, nghiên cứu thị trường, marketing và chăm sóc khách hàng. Với nữ trí thức, công nghệ giúp tìm kiếm tài liệu, phân tích dữ liệu, hỗ trợ nghiên cứu và nâng cao hiệu quả hợp tác chuyên môn.

Đáng chú ý, AI không còn dừng ở chức năng hỏi đáp mà đã có khả năng thực hiện nhiều tác vụ chuyên môn. Doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu có thể xây dựng những trợ lý AI phù hợp với từng bộ phận, lĩnh vực hoạt động.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành lợi thế khi phụ nữ chủ động học hỏi và thực hành.

Tôi tin AI không làm giảm giá trị con người. Ngược lại, khi sử dụng hiệu quả, phụ nữ có thêm thời gian dành cho sáng tạo, nghiên cứu và những quyết định mang giá trị cao hơn.

Công nghệ là lĩnh vực cạnh tranh cao, trong khi phụ nữ còn chịu áp lực cân bằng công việc và gia đình. Theo bà, đâu là rào cản lớn nhất và cần tháo gỡ bằng cách nào?

Phụ nữ làm công nghệ phải liên tục cập nhật kiến thức, đồng thời đảm nhận nhiều trách nhiệm gia đình. Điều đó khiến thời gian dành cho nghiên cứu và phát triển chuyên môn đôi khi bị thu hẹp.

Tuy nhiên, vấn đề không thể chỉ giải quyết bằng nỗ lực cá nhân. Điều cần thiết là tạo cơ hội bình đẳng trong đào tạo, tiếp cận nguồn lực, tham gia dự án quan trọng và phát triển nghề nghiệp.

Các tổ chức cần xây dựng môi trường làm việc công bằng, minh bạch trong đánh giá, bổ nhiệm; đồng thời có chính sách hỗ trợ cân bằng công việc và cuộc sống.

Về phía phụ nữ, tôi cho rằng không cần cố chứng minh mình khác biệt hay giỏi hơn nam giới. Quan trọng là có chuyên môn, bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm và dám chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Giới tính không quyết định giới hạn năng lực. Giá trị thực chất được tạo nên từ kiến thức, sự nỗ lực và kết quả công việc.

Với vai trò viện trưởng, bà quan niệm thế nào về năng lực lãnh đạo và việc tạo cơ hội cho các nữ nghiên cứu viên trẻ?

Người lãnh đạo không nhất thiết phải biết nhiều nhất, nhưng cần biết học hỏi, quy tụ người giỏi và tạo điều kiện để tập thể phát huy năng lực.

Trong lĩnh vực AI, đào tạo không thể chỉ dừng ở lý thuyết. Người trẻ cần được tham gia dự án, tiếp cận dữ liệu, thử nghiệm công nghệ và trực tiếp giải quyết những bài toán thực tế.

Tôi luôn khuyến khích các nữ nghiên cứu viên mạnh dạn đề xuất ý tưởng, thử sức với nhiệm vụ khó và từng bước đảm nhận vai trò lớn hơn.

Viện cũng chú trọng kết nối đội ngũ nghiên cứu trẻ với chuyên gia, doanh nghiệp để tăng cơ hội học hỏi và ứng dụng kiến thức.

Tôi tin rằng khi được trao cơ hội và có môi trường phù hợp, phụ nữ hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm và dẫn dắt những dự án đổi mới sáng tạo.

Sau gần ba thập kỷ gắn bó với công nghệ và quản lý, bà nhìn nhận thành công của người phụ nữ hiện đại nên được đo bằng điều gì?

Tôi không lấy vị trí xã hội hay thành tựu nghề nghiệp làm thước đo duy nhất của thành công.

Điều khiến tôi hạnh phúc là nhìn thấy những người từng e ngại công nghệ nay tự tin sử dụng công cụ số để làm việc hiệu quả hơn, phát triển kinh doanh và mở ra cơ hội mới.

Tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được chia sẻ và ứng dụng. Nếu những điều mình học được giúp một người làm việc tốt hơn, một doanh nghiệp phát triển bền vững hơn, đó đã là thành công có ý nghĩa.

Tôi cũng không cho rằng phụ nữ buộc phải lựa chọn giữa sự nghiệp và hạnh phúc. Quan trọng là tìm được sự cân bằng phù hợp, không đánh mất những giá trị cốt lõi của bản thân.

Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, bà muốn gửi thông điệp gì đến những phụ nữ trẻ đang theo đuổi khoa học công nghệ?

Tôi mong các bạn chủ động học hỏi, dám thử nghiệm và kiên trì theo đuổi mục tiêu. Đừng tự giới hạn mình trước khó khăn hay định kiến.

Trong kỷ nguyên AI, kiến thức cần được cập nhật liên tục, nhưng bản lĩnh, tư duy sáng tạo và khả năng biến tri thức thành giá trị thực tiễn mới quyết định chúng ta có thể đi xa đến đâu.

Phụ nữ không chỉ có thể sử dụng công nghệ mà hoàn toàn đủ năng lực nghiên cứu, sáng tạo, phát triển sản phẩm và dẫn dắt các tổ chức công nghệ.

Thành công không chỉ nằm ở những gì mỗi người đạt được, mà còn ở giá trị họ tạo ra cho người khác.

Tôi tin rằng, khi phụ nữ tự tin bước vào những lĩnh vực mới, dám nhận trách nhiệm và khẳng định năng lực bằng kết quả cụ thể, họ không chỉ thích ứng với sự thay đổi mà còn có thể trở thành những người dẫn dắt sự thay đổi ấy.