Phục hồi 3 hệ thống sông ô nhiễm, mở hướng phát triển mới cho vùng đồng bằng sông Hồng*

Sáng 4/9, tại Trụ sở Chính phủ,Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũngđã chủ trì cuộc họp với các Bộ ngành và lãnh đạo các tỉnh, thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình về kế hoạch phục hồi các nguồn nước bị suy thoái cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê.

Nhiều nhiệm vụ, giải pháp được đặt ra để phục hồi nguồn nước

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, thời gian qua, Bộ đã chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ, địa phương, cơ quan, đơn vị và các chuyên gia đầu ngành xây dựng dự thảo hồ sơ Đề án thí điểm phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê.

Dự thảo Đề án xác định 3 mục tiêu cụ thể. Thứ nhất, phấn đấu đến năm 2035 điều hòa, phân phối, phục hồi, phát triển nguồn nước mặt với các giải pháp ưu tiên tự chảy từ sông Hồng vào Bắc Hưng Hải với lưu lượng đến 120 m³/s, từ sông Đuống vào Ngũ Huyện Khê với lưu lượng đến 28 m³/s, từ sông Đà vào Nhuệ - Đáy với lưu lượng đến 200 m³/s. Việc này nhằm duy trì dòng chảy thường xuyên, liên tục cho các sông; nâng cao năng lực lấy nước, tiêu úng, giảm thiểu ngập lụt; tiết kiệm tối đa năng lượng và chi phí vận hành.

Thứ hai, quản lý, kiểm soát chặt chẽ các nguồn gây ô nhiễm nước mặt trên các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê; triển khai đồng bộ các giải pháp thu gom, xử lý nước thải theo quy định trước khi xả thải vào nguồn nước, qua đó cải thiện chất lượng nước mặt, phục hồi các hệ sinh thái và phát triển cảnh quan ven sông.

Đến năm 2035, phấn đấu 100% khu công nghiệp, cụm công nghiệp trên địa bàn có hạ tầng thu gom và xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường; 70% nước thải sinh hoạt đô thị được thu gom và xử lý; trên 45% nước thải sinh hoạt nông thôn được xử lý bằng các biện pháp tập trung hoặc phân tán phù hợp.

Thứ ba, thí điểm áp dụng các cơ chế, chính sách để huy động tối đa nguồn lực xã hội, đặc biệt là sự tham gia của khu vực kinh tế tư nhân trong triển khai các giải pháp cải tạo, phục hồi nguồn nước, bảo đảm hiệu quả, tiết kiệm và bền vững.

Trên cơ sở đó, dự thảo Đề án đề xuất 6 nhóm nhiệm vụ, giải pháp cần triển khai để đạt các mục tiêu đề ra. Theo đó, mục tiêu là thu gom, xử lý các nguồn thải gây ô nhiễm nước mặt nhằm từng bước giảm thiểu tải lượng các chất ô nhiễm đổ vào hệ thống sông, cải thiện chất lượng nguồn nước, phục hồi và duy trì hệ sinh thái thủy sinh.

Bên cạnh đó, điều hòa, phân phối nguồn nước nhằm duy trì dòng chảy thường xuyên, liên tục cho các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê. Dự thảo Đề án cũng đặt nhiệm vụ đầu tư, nâng cấp, hiện đại hóa 51 điểm quan trắc, giám sát nguồn nước hiện có; đồng thời bổ sung đầu tư xây dựng mới 8 điểm quan trắc, giám sát nguồn nước; tái cấu trúc không gian phát triển, kết hợp tiêu thoát nước, giảm ngập úng, tạo cảnh quan đô thị, hành lang xanh, không gian công cộng, phát triển kinh tế ven sông, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Bộ Nông nghiệp và Môi cũng đề xuất các cơ chế, chính sách ưu tiên thu hút sự tham gia của doanh nghiệp theo phương thức đối tác công tư đối với các nhiệm vụ đầu tư công trình phục hồi, điều tiết đa mục tiêu; cải tạo, nâng cấp, hiện đại hóa các công trình điều tiết, trạm bơm; cải tạo, nạo vét sông, kênh trục; xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải.

Các địa phương sẵn sàng nguồn lực, đẩy nhanh phục hồi các dòng sông

Tại cuộc họp, đại diện các Bộ, ngành, địa phương cơ bản thống nhất với sự cần thiết, mục tiêu, quan điểm và các nhóm nhiệm vụ, giải pháp của dự thảo Đề án Kế hoạch phục hồi nguồn nước suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm trên các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy và Ngũ Huyện Khê; đồng thời cho biết đã và đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ, bố trí nguồn lực để xử lý ô nhiễm, cải thiện nguồn nước.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho biết: "Chúng ta phải xây dựng lại toàn bộ hệ thống thu gom nước, kể cả đô thị, nông thôn. Xử lý nước thải đô thị cả nước mới được khoảng 17%. Riêng đầu tư hệ thống thu gom để xử lý nước thải này đã cực kỳ tốn kém. Trong phương án ở đây cách rõ nhất là bổ cập nguồn nước. Nhưng lâu dài, vẫn phải đầu tư được hệ thống thu gom xử lý nước thải, và quan trọng hơn là nó vận hành như thế nào. Với cơ chế như hiện nay, thu phí nước thải thấp nên rất khó để các công trình nước thải này sau khi được đầu tư thu gom có thể tồn tại bền vững được".

Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết, hệ thống Bắc Hưng Hải, sông Nhuệ và sông Đáy đang bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm, ảnh hưởng đến Hà Nội cũng như các địa phương liên quan. Nguyên nhân chủ yếu là thiếu nguồn nước bổ cập, trong khi nước thải chưa qua xử lý vẫn đổ vào các hệ thống sông, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng.

Hà Nội đang triển khai chủ trương đầu tư xử lý ô nhiễm môi trường sông Cầu Bây, một phần của hệ thống Bắc Hưng Hải. HĐND Thành phố đã thống nhất chủ trương đầu tư với tổng mức đầu tư 11.000 tỷ đồng theo hình thức PPP, loại hợp đồng BT. Hà Nội phấn đấu khởi công dự án trong tháng 9/2026.

Đối với sông Nhuệ, HĐND TP. Hà Nội cũng đã phê duyệt chủ trương đầu tư cải tạo, xử lý ô nhiễm môi trường và chỉnh trang cảnh quan. Dự án có tổng mức đầu tư dự kiến 75.000 tỷ đồng. Thành phố đang lập dự án đầu tư và quyết tâm khởi công vào khoảng tháng 11/2026.

Là địa phương chịu tác động lớn từ hệ thống Bắc Hưng Hải, nhất là khu vực cuối nguồn, Phó Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng Trần Văn Quân cho biết, thời gian qua, Hải Phòng đã triển khai dự án ODA thu gom, xử lý nước thải trên địa bàn thành phố cũ với kinh phí khoảng 1.600 tỷ đồng.

Bên cạnh đó, Hải Phòng đang triển khai các dự án xử lý nước thải tại Vĩnh Bảo, Tiên Lãng, khu vực bệnh viện và các khu vực khác. Thành phố cũng đang hoàn thiện thủ tục đầu tư hệ thống kè sông Sắt. Tổng cộng có 25 danh mục dự án thực hiện trên hệ thống Bắc Hưng Hải, cùng nhiều nhà máy xử lý nước thải tại các huyện, khu dân cư tập trung.

Khai thác hiệu quả quỹ đất hình thành sau quá trình phục hồi các dòng sông

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũngkhẳng định các hệ thống sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ Đáy, Ngũ Huyện Khê đóng vai trò huyết mạch trong an ninh nguồn nước và môi trường của vùng đồng bằng sông Hồng. Hiện hệ thống sông này đã vượt ngưỡng chịu tải và đang đứng trước nguy cơ rất lớn về vấn đề môi trường đòi hỏi phải có kế hoạch phục hồi mang tính tổng thể.

Một nội dung được Phó Thủ tướng đặc biệt lưu ý là quản lý, khai thác hiệu quả quỹ đất hình thành sau quá trình phục hồi các dòng sông. Theo báo cáo tại cuộc họp, khu vực này có khoảng 2.100 ha đất. Đây là nguồn lực rất lớn nếu được quản lý, quy hoạch và khai thác hiệu quả.

Phó Thủ tướng yêu cầu các địa phương trong quá trình thực hiện nhiệm vụ phải đồng thời quản lý chặt chẽ, quy hoạch và khai thác hiệu quả quỹ đất, tránh tình trạng lấn chiếm hoặc sử dụng không hiệu quả, qua đó bổ sung nguồn lực cho quá trình phục hồi các dòng sông.

Cùng với việc cải tạo nguồn nước, các địa phương cần có quy hoạch để cải tạo cảnh quan, tổ chức lại không gian phát triển dọc các dòng sông. Trong đó, chú trọng cảnh quan đô thị, hành lang cây xanh, không gian công cộng, phát triển kinh tế ven sông và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Phó Thủ tướng nhấn mạnh, mục tiêu của dự án không chỉ là phục hồi nguồn nước mà phải tạo ra một không gian phát triển mới, một diện mạo mới cho các đô thị ven sông.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoàn thiện hồ sơ Đề án để trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt về việc phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê; sau đó giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì tổ chức triển khai.

"Trong Đề án, phải xác định rõ các bước đi phù hợp cho từng năm, từng giai đoạn và các địa phương phải thực hiện đồng bộ. Chúng ta phải bảo đảm khoa học, khả thi để phục hồi nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm tại hệ thống sông nói trên và phù hợp với khả năng vận hành của các địa phương. Làm tới đâu thì chúng ta vận hành tới đó. Trong điều kiện nguồn lực có hạn cần phải xác định dự án ưu tiên, có thể triển khai ngay. Cơ chế vận hành như thế nào? Vận hành là phải có hiệu quả ngay. Đặc biệt là hệ thống thu gom, xử lý nước thải phải đồng bộ và có hiệu quả", Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu phải đánh giá kỹ tính khả thi về thể chế và cơ chế áp dụng trong do Trung ương và địa phương ban hành theo thẩm quyền, bao gồm cả cơ chế đặc thù, nguồn lực đầu tư, mô hình quản lý, đầu tư xây dựng và vận hành khai thác; các địa phương phải tập trung rà soát đánh giá kỹ quy hoạch liên quan hệ thống các cái sông nói trên để thống nhất đồng bộ. Đồng thời cân đối nguồn lực, tính khả năng hợp tác công tư và thu hút vốn tư nhân trong quá trình triển khai, đồng thời phải quản lý và khai thác có hiệu quả quỹ đất sau khi phục hồi.