PPP: Kiểm soát để hài hòa lợi ích

Kiểm toán nhà nước góp phần bảo đảm dự án PPP được thực hiện đúng pháp luật, sử dụng hiệu quả nguồn lực và bảo vệ lợi ích của Nhà nước và người dân. Ảnh: ST

PPP - công cụ nâng cao hiệu quả nguồn lực công

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), PPP là hợp đồng dài hạn giữa cơ quan nhà nước và nhà đầu tư tư nhân nhằm cung cấp tài sản hoặc dịch vụ công, trong đó khu vực tư nhân chịu trách nhiệm đáng kể về quản lý và rủi ro, còn thù lao được thanh toán dựa trên kết quả thực hiện. Như vậy, PPP không phải là tư nhân hóa dịch vụ công mà là sự hợp tác có phân chia trách nhiệm và rủi ro rõ ràng.

Về bản chất, mọi dự án PPP đều nhằm thực hiện trách nhiệm cung cấp hàng hóa, dịch vụ công của Nhà nước. Tuy nhiên, thay vì sử dụng hoàn toàn nguồn lực ngân sách, Chính phủ huy động khu vực tư nhân thông qua cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, ban hành chính sách và giám sát; còn nhà đầu tư cung cấp vốn, công nghệ và năng lực quản lý.

Dù hai bên bình đẳng khi ký hợp đồng, mục tiêu lại khác nhau: Nhà nước hướng tới lợi ích công, còn nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận. Sự khác biệt này đòi hỏi phải có khung khổ chính sách đủ chặt chẽ để vừa thu hút đầu tư, vừa bảo vệ người dân - đối tượng thụ hưởng cuối cùng.

Trong điều kiện nguồn lực công hạn chế, PPP giúp Chính phủ mở rộng khả năng đầu tư thông qua huy động vốn tư nhân. Không chỉ về vốn, khu vực tư nhân còn mang lại kinh nghiệm quản lý, công nghệ và tính linh hoạt, góp phần nâng cao hiệu quả dự án.

Tuy nhiên, cần khẳng định rằng các dự án PPP vẫn là công trình công. Do đó, mọi hoạt động đầu tư và khai thác phải chịu sự kiểm soát của Nhà nước nhằm bảo đảm lợi ích công, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Việc huy động tư nhân không có nghĩa là Nhà nước giảm vai trò mà ngược lại, vai trò này trở nên phức tạp hơn. Nhà nước vừa là đối tác, vừa là “trọng tài” thiết kế luật chơi, bảo đảm cân bằng giữa lợi ích công và lợi nhuận tư.

Một chính sách PPP hiệu quả không phải là thu hút đầu tư bằng mọi giá mà là tạo cơ chế đủ hấp dẫn để nhà đầu tư tham gia, đồng thời bảo đảm không xâm hại quyền lợi người dân và không đánh đổi môi trường.

Kiểm soát và giám sát - yếu tố then chốt của PPP

Khác với hàng hóa thông thường, dịch vụ công không hoàn toàn vận hành theo cơ chế “thuận mua, vừa bán”. Người dân thường có ít lựa chọn thay thế, đặc biệt với các công trình hạ tầng thiết yếu.

Ví dụ, với một tuyến đường BOT, nếu không có tuyến thay thế, người dân buộc phải sử dụng và chấp nhận mức phí đưa ra. Điều này tạo ra sự bất bình đẳng nhất định trong sử dụng dịch vụ công, đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp để bảo vệ người sử dụng.

Bên cạnh đó, các yếu tố như tổng mức đầu tư, thời gian thu phí và mức giá dịch vụ thường phụ thuộc vào phương án tài chính của dự án. Nếu thiếu kiểm soát, các yếu tố này có thể bị đẩy lên cao, dẫn đến thiệt hại cho người dân hoặc làm thất thoát tài sản công.

Do đó, PPP không chỉ là câu chuyện huy động vốn mà còn là bài toán kiểm soát quyền lực và lợi ích trong cung cấp dịch vụ công.

Hiệu quả của PPP phụ thuộc lớn vào cơ chế kiểm soát và giám sát. Một hệ thống kiểm soát tốt không chỉ hạn chế rủi ro mà còn tạo niềm tin cho nhà đầu tư và xã hội.

Trước hết, kiểm soát giúp tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình. Khi dự án PPP được giám sát chặt chẽ, thông tin được công khai, tạo điều kiện cho nhiều nhà đầu tư tham gia, nâng cao cạnh tranh và giảm chi phí.

Thứ hai, kiểm soát giúp bảo vệ lợi ích công. Trong bối cảnh mục tiêu của Nhà nước và nhà đầu tư khác nhau, nếu thiếu kiểm soát sẽ dễ xảy ra tình trạng tăng phí, kéo dài thời gian thu phí hoặc phân bổ rủi ro không hợp lý.

Thứ ba, kiểm soát góp phần phòng, chống tham nhũng và lợi ích nhóm. Các dự án PPP thường có quy mô lớn, thời gian dài, dễ phát sinh tiêu cực nếu thiếu minh bạch. Việc tăng cường giám sát, đặc biệt là kiểm toán độc lập, sẽ giúp phát hiện và ngăn chặn sai phạm.

Trong hệ thống này, Kiểm toán nhà nước giữ vai trò quan trọng. Theo Hiến pháp năm 2013, đây là cơ quan do Quốc hội thành lập, thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công và tài sản công, bao gồm cả các dự án PPP.

Luật Đầu tư theo phương thức PPP cũng quy định rõ trách nhiệm kiểm toán đối với các dự án có sử dụng tài chính, tài sản công. Thông qua hoạt động kiểm toán, Kiểm toán nhà nước góp phần bảo đảm dự án được thực hiện đúng pháp luật, sử dụng hiệu quả nguồn lực và bảo vệ lợi ích của Nhà nước và người dân.

Hoàn thiện chính sách để PPP phát huy hiệu quả

Để PPP trở thành động lực phát triển, cần tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý và cơ chế thực thi theo hướng minh bạch, hiện đại và phù hợp thông lệ quốc tế.

Trước hết, cần xây dựng chính sách PPP rõ ràng, minh bạch và nhất quán. Minh bạch giúp thu hút nhà đầu tư và tạo sự đồng thuận xã hội, hạn chế các tranh chấp như từng xảy ra với một số dự án BOT.

Tiếp đó, cần thiết lập hệ thống giám sát đa tầng, bao gồm cơ quan quản lý, Kiểm toán nhà nước, cơ quan dân cử và giám sát xã hội. Công khai thông tin và kết quả kiểm toán sẽ nâng cao trách nhiệm giải trình và niềm tin của người dân.

Một yếu tố quan trọng khác là nâng cao nhận thức xã hội về PPP. Khi người dân hiểu đây là cách huy động nguồn lực để phục vụ chính họ, sự đồng thuận sẽ được củng cố, giúp các dự án triển khai thuận lợi.

Cuối cùng, cần thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Nhà đầu tư không chỉ theo đuổi lợi nhuận mà còn phải tuân thủ các cam kết về môi trường, xã hội và quản trị, bảo đảm phát triển bền vững.

Quan hệ đối tác công - tư là xu thế tất yếu trong phát triển kinh tế hiện đại, đặc biệt với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Tuy nhiên, PPP không phải là giải pháp “vạn năng” mà là một cơ chế phức tạp đòi hỏi thiết kế chính sách chặt chẽ và hệ thống kiểm soát hiệu quả.

Hiểu đúng bản chất PPP, xác định rõ vai trò của Nhà nước và khu vực tư nhân, đồng thời bảo đảm minh bạch và trách nhiệm giải trình sẽ là chìa khóa để mô hình này phát huy hiệu quả. Khi đó, PPP không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách mà còn nâng cao chất lượng dịch vụ công, thúc đẩy tăng trưởng và củng cố niềm tin của xã hội./.