Project Vault - nước cờ mới của Mỹ trong cuộc đua khoáng sản chiến lược

Tổng thống Trump ngày 2/2 thông báo khởi động kho dự trữ khoáng sản chiến lược mang tên Project Vault. Sáng kiến này sẽ huy động 2 tỷ USD vốn tư nhân, kết hợp với khoản vay 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ (Ex-Im Bank). Đây là động thái mới nhất của Nhà Trắng nhằm thúc đẩy đầu tư vào các loại khoáng sản hiếm và quan trọng, phục vụ sản xuất các mặt hàng chiến lược như chip bán dẫn, điện thoại thông minh và pin xe điện.

Phát biểu tại Nhà Trắng, ông Trump nhấn mạnh mục tiêu của kế hoạch là “đảm bảo các doanh nghiệp và người lao động Mỹ không bao giờ bị ảnh hưởng bởi bất kỳ tình trạng thiếu hụt nào”.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lập kho dự trữ khoáng sản chiến lược, ngày 2/2/2026. Ảnh: Reuters

Mỹ hiện đã có kho dự trữ dầu mỏ chiến lược phục vụ tình huống khẩn cấp và một lượng dự trữ khoáng sản dành cho quốc phòng. Tuy nhiên, kho dự trữ mới sẽ tập trung hỗ trợ khu vực tư nhân, giúp tích trữ các khoáng sản thiết yếu cho các ngành ô tô, công nghệ và sản xuất.

Kế hoạch này nằm trong nỗ lực của chính quyền Tổng thống Donald Trump nhằm củng cố khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng các vật liệu khoáng sản quan trọng, qua đó giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc, quốc gia đang giữ vị thế thống trị trong lĩnh vực khai thác và chế biến đất hiếm. Động thái này diễn ra khi Bắc Kinh từng hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ để đáp trả các chính sách thuế của Washington, làm dấy lên lo ngại sâu rộng trong giới chức và doanh nghiệp Mỹ.

Sáng kiến trên được triển khai sau khi Washington cùng Nhật Bản, Hàn Quốc và một số đối tác thành lập liên minh Pax Silica vào tháng 12/2025, nhằm tăng cường hợp tác chuỗi cung ứng và công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), trong bối cảnh ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc ngày càng gia tăng.

Chuyển đổi trợ cấp liên bang thành cổ phần sở hữu

Trong năm 2025, chính quyền Tổng thống Trump đã chuyển đổi các khoản trợ cấp liên bang thành cổ phần sở hữu, qua đó nắm cổ phần tại 7 doanh nghiệp.

Chính phủ Mỹ hiện nắm 10% cổ phần của USA Rare Earth, công ty dự kiến xây dựng các cơ sở sản xuất đất hiếm và nam châm tại Mỹ. Dự án được hỗ trợ 1,6 tỷ USD theo Đạo luật CHIPS, được thông qua dưới thời Tổng thống Joe Biden nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất bán dẫn. USA Rare Earth dự kiến bắt đầu sản xuất thương mại vào năm 2028.

Chính phủ Mỹ cũng mua khoảng 10% cổ phần, trị giá 1,9 tỷ USD, tại Korea Zinc để hỗ trợ tài chính cho dự án nhà máy luyện kim trị giá 7,4 tỷ USD tại bang Tennessee, thông qua một liên doanh do Mỹ kiểm soát. Dự án dự kiến khởi công trong năm nay và đi vào hoạt động thương mại từ năm 2029.

Ngoài ra, tháng 10/2025, chính phủ Mỹ đầu tư 35,6 triệu USD để mua 10% cổ phần của Trilogy Metals (Canada), hỗ trợ dự án Upper Kobuk Mineral Projects tại Alaska, khai thác các khoáng sản quan trọng như đồng, kẽm, vàng và bạc.

Cũng trong tháng này, Mỹ nắm 5% cổ phần Lithium Americas trong liên doanh với General Motors (GM) để phát triển mỏ lithium Thacker Pass tại bang Nevada, phục vụ sản xuất xe điện.

Tháng 8/2025, Nhà Trắng mua gần 10% cổ phần Intel, hỗ trợ mở rộng năng lực sản xuất chip bán dẫn trong nước. Trước đó, tháng 7, chính phủ Mỹ đầu tư 15% vào MP Materials, công ty vận hành mỏ đất hiếm duy nhất đang hoạt động tại Mỹ, với khoản cam kết 400 triệu USD từ Bộ Quốc phòng Mỹ.

Ngoài ra, Mỹ được cho là đang xem xét mua 8% cổ phần tại dự án đất hiếm Tranbreez ở Greenland.

Những tiền lệ lịch sử

Sau thông tin về Project Vault, cổ phiếu các ngành công nghiệp biến động trái chiều. MP Materials và Intel lần lượt tăng 0,6% và 5%, trong khi Lithium Americas, Trilogy Metals, USA Rare Earth và Korea Zinc đều giảm giá.

Việc chính phủ Mỹ mua cổ phần tại các doanh nghiệp lớn là hiếm gặp nhưng không phải chưa từng có tiền lệ. Trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, Mỹ từng nắm cổ phần tại General Motors, Chrysler, AIG, Citigroup và nhiều định chế tài chính khác thông qua Chương trình TARP, trước khi thoái vốn hoàn toàn trong những năm sau đó.

“Tình hình hiện nay không giống như năm 2008, khi cần phải khẩn trương hỗ trợ các công ty quan trọng. Cách tiếp cận ở đây thận trọng hơn nhiều. Chính phủ Mỹ muốn những khoản đầu tư này tạo ra lợi nhuận và chúng cần được coi là những khoản đầu tư tốt để thu hút các hình thức vốn khác”, chuyên gia Nick Giles tại B Riley Securities - một công ty ngân hàng đầu tư và thị trường vốn, nói với Al Jazeera.

Trong thời kỳ Đại suy thoái, chính phủ Mỹ cũng từng mua cổ phần trong một số ngân hàng lớn. Trước đó, vào đầu thế kỷ 20, chính phủ Mỹ đã mua cổ phần trong Công ty Đường sắt Panama - công ty chịu trách nhiệm xây dựng tuyến đường sắt được sử dụng trong quá trình xây dựng kênh đào Panama. Cổ phần đó gắn liền với một dự án cụ thể chứ không phải là một thách thức mang tính bao quát hơn, chẳng hạn như sự phụ thuộc vào nước ngoài đối với các khoáng sản quan trọng.

Phản ứng trái chiều của lưỡng đảng tại Mỹ

Chính phủ Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden từng quan tâm đến cấp kinh phí cho các dự án khoáng sản trọng yếu. Đạo luật CHIPS được ban hành cũng nhằm phục vụ mục tiêu này, song khi đó chính quyền ông Biden tập trung vào hình thức tài trợ cho các dự án hơn là mua cổ phần.

Cách tiếp cận của Tổng thống Donald Trump trong vấn đề mua cổ phần đã vấp phải những phản ứng trái chiều từ các nghị sĩ lưỡng đảng tại Mỹ. Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ Bernie Sanders bày tỏ sự ủng hộ, cho rằng đây là phương án giúp bảo đảm lợi ích của người nộp thuế. Trong khi đó, một số nghị sĩ Cộng hòa, trong đó có Rand Paul và Thom Tillis, lên tiếng chỉ trích và gọi mô hình sở hữu này là một “ý tưởng tồi tệ”.

Theo giáo sư Babak Hafezi (Đại học Mỹ), đầu tư vào khoáng sản chiến lược là yếu tố then chốt để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc – quốc gia hiện khai thác gần 60% và chế biến tới 90% lượng đất hiếm toàn cầu.

“Nếu không có khả năng tự chủ trong khai thác và sản xuất, Mỹ sẽ luôn bị đặt vào thế bị động trong chuỗi cung ứng. Do đó, xây dựng thị trường mở và bền vững cho nhu cầu trong nước là điều mang tính sống còn”, ông Hafezi nhận định.

Hoàng Phạm/VOV.VN