Qua đường Nguyễn Du gặp lại Ngự Viên

 Ông Hồng Dủ Đức cùng tác giả đi dọc đường Nguyễn Du, lần theo những địa chỉ trong ký ức.

Từ câu chuyện cũ

Buổi sáng, tại một quán cà phê ở góc đường Nguyễn Du, chúng tôi gặp ông Hồng Dủ Đức, người đã qua lại con đường này hơn 70 năm và ông nhắc về quán chè từng rất đông khách trên chính khu đất ấy: Quán chè Thân của ông chủ Lê Văn Thân.

Quán đã nghỉ bán từ lâu, góc phố cũng đổi khác nhưng cuộc gặp của chúng tôi với ông chủ chè Thân lại đưa câu chuyện về một địa chỉ từng quen thuộc với nhiều người Huế.

Năm nay 96 tuổi, ông Thân vẫn nhớ quán bán ba buổi mỗi ngày, với các món chè đậu xanh, đậu đỏ, bột lọc… “Nhiều khách tới trễ không có ăn, còn la tui: “Răng nấu ít rứa”, ông Thân kể. “Trong đó, chè bột lọc bọc thịt heo quay là món được nhiều người nhớ nhất”, ông Đức tiếp lời, nhận mình từng là khách quen và đặc biệt thích món chè ấy. Quán nghỉ khi không còn người phụ giúp, con cháu không nối nghề vì mất nhiều công. “Bây giờ sinh hoạt khác rồi, khó mà trở lại như thời đó”, ông Đức nhỏ giọng.

Từ câu chuyện quán chè Thân, đường Ngự Viên xưa dần hiện lên qua ký ức. Là những phủ đệ nép sau vườn cây, là trường học, ngôi chùa nhỏ, hàng quán bình dân và cả những xóm nghề. Rời góc quán chè cũ, chúng tôi cùng ông lần lại từng địa chỉ còn lưu trong trí nhớ.

Sau những cánh cổng

Điểm dừng đầu tiên là Nghi Quốc Công từ, nơi thờ Nghi Quốc Công Hoàng Văn Tích, ông ngoại của cựu hoàng Bảo Đại, thân phụ Đức Từ Cung, cùng các thành viên trong gia đình. Người trông nom từ đường hiện nay là ông Hoàng Thế Hiệp, cháu nội Nghi Quốc Công. Sau cánh cổng hằn dấu thời gian, ông Hiệp kể cho chúng tôi một câu chuyện ít được biết đến về đời sống nghệ thuật của dòng họ.

Thân phụ ông Hiệp là ông Hoàng Trọng Đồng, em trai Đức Từ Cung. Ông Đồng lấy bút hiệu Kim Sanh và dùng tên ấy đặt cho một gánh ca Huế. Người em trai Hoàng Trọng Cảnh lo việc dàn dựng, vợ ông Cảnh đảm nhận vai ca chính cùng các đào kép. Gánh Kim Sanh từng biểu diễn nhiều đêm tại Đồng Xuân Lâu trên đường Ngã Giữa, nay là đường Phan Đăng Lưu. Qua lời hậu duệ, một lát cắt đời sống sân khấu Huế được hé mở từ chính không gian thờ tự của dòng họ.

Câu chuyện về đời sống nghệ thuật trên đường Ngự Viên còn mở ra một lớp thời gian sớm hơn. Theo tư liệu, năm 1890, nhà soạn tuồng Đào Tấn lập Mai Viên tại đây. Nơi đây, ông vừa làm nơi chăm sóc thân mẫu, vừa là chỗ đào luyện các nghệ nhân hát bội trong thời gian ông sống và làm việc tại Huế.

Mai Viên hôm nay không còn dấu tích. Ông Đức cho hay, đến thời ông biết khu đất này, nơi đây đã là phủ của một vị quan khác, với cánh cổng, những hàng cây, ngôi nhà ba gian hai chái và hồ bán nguyệt. Qua nhiều biến đổi, cảnh quan ấy cũng không còn. Trên khu đất cũ, dấu ấn của một không gian từng gắn với nghệ thuật tuồng giờ chỉ có thể tìm lại qua tư liệu và ký ức của những người đi trước.

Rời khu đất từng là Mai Viên, chúng tôi đến phủ An Phước Quận Vương, phủ thờ ngài Nguyễn Phúc Hồng Kiện, hoàng tử thứ mười của Vua Thiệu Trị. Ông Hồng Dủ Đức là hậu duệ bên ngoại, hiện đang chăm lo việc hương khói tại đây. Trong ký ức ông Đức, điều còn lại rõ nhất là nếp nhà. Ông kể, con cháu sống phía sau gian thờ, khi qua lại chỉ đi vòng bên ngoài, không nhìn thẳng vào nơi thờ tự. Phủ thờ không lớn nhưng ấm cúng, trang nghiêm. Khu vườn trước kia trồng nhiều mai, tường vi cùng nhiều loài cây khác.

Lời ông gợi lại dáng vẻ của con đường xưa, khi những khu vườn và phủ đệ còn ẩn mình sau các bức tường, cánh cổng.

Tiếng búa còn vang trong ngõ nhỏ

Gần phủ An Phước Quận Vương có một lối nhỏ được người dân quen gọi là kiệt Mả ông Trạng. Đi sâu vào kiệt, tiếng kim loại va vào nhau đưa chúng tôi trở về với nhịp sống hiện tại. Tại một lò rèn trong xóm, ông Hoàng Ngọc Vi Em đã theo nghề hơn 40 năm cho biết, trước kia, gia đình chuyên làm rựa, dao, gông, bản lề…, nay chủ yếu làm thùng đốt vàng mã, rương đựng sách vở và một số vật dụng bán ở chợ Đông Ba. “Bữa ni máy móc làm hết, nghề thủ công như mình làm theo không nổi”, ông Em nói.

Tuổi đã cao, mỗi sáng ông Em chỉ làm vài giờ, phần lớn công việc giao lại cho các con. Lửa lò vẫn cháy, tiếng búa vẫn vang, nhưng công việc của xóm nghề ngày càng thu hẹp trước cạnh tranh của sản xuất công nghiệp.

Rời xóm rèn, chúng tôi cùng ông Đức chậm rãi bước trên đường Nguyễn Du. Những ngôi nhà mới xen kẽ mái nhà cũ, hàng quán hôm nay tiếp nối nơi từng có những nếp sinh hoạt khác. Giữa nhịp sống không ngừng đổi thay, dấu vết Ngự Viên xưa đã lùi sâu sau những cánh cổng… Ngự Viên không thể trở lại như xưa, nhưng qua những ký ức được trao lại, vẫn âm thầm hiện diện trên đường Nguyễn Du hôm nay.