Quan hệ Mỹ-Trung Quốc: Khi cạnh tranh AI rẽ sang một hướng đi khác

Trong suốt bốn năm qua, Mỹ đã nỗ lực dựng lên một bức tường rào công nghiệp nhằm ngăn chặn Trung Quốc tiếp cận các loại chip máy tính cần thiết cho sức mạnh quân sự hiện đại và trí tuệ nhân tạo (AI).

Tuy nhiên, tính đến giữa năm 2026, chính sách này đang đứng trước nguy cơ thất bại khi bức tường rào đang rạn nứt và Mỹ hiện đang phải chuyển dịch từ chiến lược kiềm chế toàn diện sang mô hình thương mại có kiểm soát.

Những nỗ lực nhằm đóng băng năng lượng bán dẫn của Trung Quốc, ngược lại, đã tạo ra một hệ sinh thái đối thủ – được tài trợ bằng ngân sách nhà nước và vận hành theo lộ trình độc lập của riêng Bắc Kinh.

Trung Quốc đã phản ứng ra sao?

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu được Mỹ ban hành từ tháng 10/2022 dựa trên tiền đề rằng việc dẫn đầu về AI là vấn đề an ninh quốc gia. Tuy nhiên, điều này đã dẫn đến sự hỗn loạn: Mỹ một mặt cố gắng hạn chế quyền tiếp cận của Trung Quốc, nhưng mặt khác lại cấp phép bán các dòng chip hiệu năng cao – chính những sản phẩm vốn bị coi là mối đe dọa an ninh chỉ vài tháng trước đó.

Trung Quốc đã đáp trả bằng dòng vốn khổng lồ từ trợ cấp nhà nước. Bộ Tài chính Trung Quốc đã ra mắt Quỹ Đầu tư Công nghiệp Mạch tích hợp Quốc gia giai đoạn III (Big Fund III) với quy mô 344 tỷ NDT (tương đương khoảng 47,5 tỷ USD) để xây dựng một chuỗi cung ứng tự lực cánh sinh.

Bước đi này đã kích hoạt một cuộc huy động lực lượng công nghiệp quy mô lớn khi mà các công ty Trung Quốc cũng phản ứng với tốc độ đáng kinh ngạc.

Tập đoàn Sản xuất Bán dẫn quốc tế (SMIC) đang mở rộng sản lượng và dự kiến đạt công suất 80.000 tấm wafer (phiến bán dẫn) mỗi tháng vào năm 2027. Mặc dù tỷ lệ hiệu suất vẫn thấp hơn so với việc sử dụng các máy quang khắc cực tím sâu (EUV), quy mô sản lượng lớn đang làm thay đổi cục diện cạnh tranh.

Huawei đang áp dụng phương pháp thiết kế mới để tích hợp nhiều bóng bán dẫn hơn vào cùng một không gian bằng cách xếp chồng các lớp theo không gian ba chiều (3D). Phương pháp này sẽ giúp đạt mật độ cao hơn 55% so với các cấu trúc truyền thống. Bằng cách thay đổi cấu trúc chip, Huawei đặt mục tiêu đạt mức hiệu năng tương đương với chip 1.4nm vào năm 2031.

Thị trường đã phản ứng ngay lập tức, với giá cổ phiếu của hai tập đoàn trên tăng vọt hơn 16% tại sàn Hong Kong (Trung Quốc) sau thông báo trên.

Kết quả này cho thấy lỗ hổng trong chính sách của Mỹ. Thị phần của Nvidia trong phân khúc chip tăng tốc AI tại Trung Quốc đã sụt giảm từ hơn 90% xuống còn khoảng 50% vào đầu năm 2026. Đến tháng 5, CEO Jensen Huang xác nhận rằng con số này đã rơi về mức 0.

Về phần mình, Trung Quốc không chỉ đơn thuần xây dựng các giải pháp thay thế, mà còn đang thắt chặt các công cụ đòn bẩy của chính mình.

Vào ngày 22/6 vừa qua, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã bổ sung 10 công ty Mỹ, bao gồm một công ty khai thác đất hiếm, vào danh sách kiểm soát xuất khẩu. Tuyên bố này có hiệu lực ngoài lãnh thổ, cấm bất kỳ tổ chức hoặc cá nhân nào ở bất kỳ đâu chuyển giao các vật liệu lưỡng dụng có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Hai ngày sau, Bộ Thương mại nước này công bố cơ chế tố giác vi phạm kiểm soát khoáng sản chiến lược, đi kèm một đường dây nóng chuyên dụng, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Cơ chế này được đánh giá là mô phỏng lại chính cấu trúc thực thi mà Mỹ đã mất nhiều năm xây dựng.

Theo đó, cả hai cường quốc hàng đầu thế giới hiện không chỉ giám sát hoạt động xuất khẩu của chính mình, mà còn kiểm soát sự tuân thủ của các công ty và cá nhân nằm ngoài biên giới.

Sự mâu thuẫn trong chính sách

Mỹ đã thay đổi lộ trình chính sách vào tháng 1/2026 khi chuyển các dòng chip H200 của Nvidia và MI325X của AMD từ trạng thái “bị cấm” sang quy trình “xem xét phê duyệt”, cho phép xuất khẩu các dòng chip có năng lực xử lý cao hơn nhằm duy trì doanh thu cho các tập đoàn.

Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR) đã chỉ ra một lỗ hổng cốt lõi: Một chính sách không thể vừa cởi mở, vừa có tính thực thi cao, lại vừa đồng thời bảo vệ được an ninh quốc gia.

Mọi thứ đã trở nên nghịch lý. Bộ Thương mại Mỹ một mặt mở ra các kênh hợp pháp để bán chip, mặt khác lại trừng phạt các công ty vì những vi phạm trong quá khứ. Applied Materials đã phải nộp phạt 252,5 triệu USD vào tháng 2/2026 do các hoạt động xuất khẩu bất hợp pháp.

Hơn nữa, vào ngày 1/6/2026, chính phủ Mỹ đã lấp các lỗ hổng cho phép các máy chủ chip tiếp cận Trung Quốc thông qua các công ty con tại các trung tâm trung chuyển như Malaysia, Singapore và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE).

Động thái này cho thấy Mỹ vừa phạt các công ty vì hành vi cũ, vừa chính thức hóa các kênh cho hoạt động thương mại mới.

Những mâu thuẫn này vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Bản hướng dẫn ngày 1/6 tái khẳng định rằng các yêu cầu cấp phép sẽ áp dụng cho bất kỳ công ty nào có trụ sở chính tại Trung Quốc, bất kể công ty con của họ hoạt động ở đâu.

Tại Thượng viện, Đạo luật Ngăn chặn đánh cắp chip của Mỹ nhằm đưa ra phần thưởng chính thức cho người tố giác đã được thông qua vào ngày 22/5, nhưng vẫn chưa được Hạ viện phê duyệt. Nghị viện được cho là đang cố gắng xây dựng bộ máy thực thi pháp luật, nhưng chính các quyết định cấp phép của nhánh hành pháp lại liên tục làm suy yếu bộ máy đó.

Lối đi nào cho Mỹ?

Các nhà phân tích tại Viện Brookings nhận định rằng, sự dịch chuyển này là không thể đảo ngược. Các công ty Mỹ không còn nắm giữ thị phần đáng kể trong thị trường chip AI của Trung Quốc – một kết quả của chính sách hạn chế toàn diện từ phía Mỹ.

Bài học rút ra ở đây là một chính sách được xây dựng thuần túy dựa trên sự cấm đoán không thể chạy đua kịp một đối thủ có cả tiềm lực tài chính lẫn ý chí tự cường để tìm lối đi riêng.

Các lệnh phong tỏa công nghệ luôn có vòng đời giới hạn khi vô tình tạo động lực thúc đẩy các quốc gia bị nhắm mục tiêu tự xây dựng giải pháp thay thế. Mỹ đã đối xử với chất bán dẫn như một nguồn tài nguyên đơn thuần, và bằng cách đó, Washington đã giúp Trung Quốc tạo ra một hệ sinh thái công nghệ độc lập.

Các nhà hoạch định chính sách Mỹ cần một phương thức mới để giành lợi thế chiến lược. Thay vì cố gắng “bỏ đói” đối thủ bằng việc cắt nguồn silicon, trọng tâm cần chuyển dịch sang việc duy trì năng lực đổi mới sáng tạo của chính nước Mỹ.

Điều này đòi hỏi nước Mỹ phải ưu tiên cho nghiên cứu và phát triển (R&D) trong nước, bảo đảm bản quyền trong các phần mềm thiết kế nền tảng (EDA), cũng như mở rộng Đạo luật CHIPS để hỗ trợ cơ sở hạ tầng dài hạn.

Để bảo vệ lợi ích quốc gia, Mỹ cần đầu tư vào năng lực cốt lõi của chính mình, thay vì phụ thuộc vào các công cụ cứng nhắc nhằm cô lập các đối thủ cạnh tranh.