Quan hệ thương mại Mỹ - Trung 'âm ỉ' nóng trước thềm thượng đỉnh

Ảnh minh họa - Ảnh: Getty Images

Những bất đồng này có nguy cơ phủ bóng lên cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Washington dự kiến diễn ra vào ngày 24/9 tới.

Theo hãng tin Reuters, ông Trump đã xác nhận thời điểm diễn ra cuộc gặp và cho biết trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ là một trong những chủ đề được thảo luận. Tuy nhiên, hai nhà lãnh đạo cũng phải đối mặt với nhiệm vụ duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại đang tiến gần thời điểm hết hiệu lực.

Trong thông báo công bố hồi tháng 11/2025, Nhà Trắng cho biết Mỹ sẽ tạm hoãn áp dụng một số mức thuế quan cao đối với hàng hóa Trung Quốc đến ngày 10/11/2026. Thỏa thuận cũng bao gồm các nội dung liên quan đến kiểm soát xuất khẩu, khoáng sản thiết yếu và những biện pháp áp dụng đối với ngành hàng hải, logistics và đóng tàu.

Dù vậy, những diễn biến gần đây cho thấy khoảng cách giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn chưa được thu hẹp.

THUẾ QUAN VÀ TÌNH TRẠNG DƯ THỪA CÔNG SUẤT TIẾP TỤC GÂY TRANH CÃI

Ngày 11/3, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) mở cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với 16 nền kinh tế, trong đó có Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Hàn Quốc.

Cuộc điều tra tập trung vào tình trạng dư thừa công suất trong ngành sản xuất. Washington cho rằng việc một số nền kinh tế sản xuất nhiều hơn nhu cầu trong nước có thể làm gia tăng xuất khẩu, gây sức ép lên doanh nghiệp Mỹ và cản trở hoạt động đầu tư vào ngành công nghiệp trong nước.

Một ngày sau đó, USTR tiếp tục mở cuộc điều tra đối với 60 nền kinh tế về việc chưa áp dụng hoặc thực thi hiệu quả các biện pháp ngăn hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Đến ngày 23/7, cơ quan này công bố mức thuế quan từ 10% đến 12,5% đối với các nền kinh tế bị điều tra. Trung Quốc nằm trong nhóm chịu mức thuế 12,5%. Bắc Kinh phản đối biện pháp trên và bác bỏ việc Washington sử dụng vấn đề lao động cưỡng bức làm căn cứ áp thuế quan.

Trong tuyên bố công bố ngày 27/7, Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết Mỹ đã cam kết trong các cuộc tham vấn song phương rằng những mức thuế quan được áp để thay thế các biện pháp trước đó sẽ không vượt quá 20%. Cơ quan này đồng thời xác nhận mức thuế thay thế hiện hành đối với hàng hóa Trung Quốc là 12,5%.

Mức trần 20% nêu trên chỉ áp dụng đối với các khoản thuế quan thay thế được thảo luận giữa hai nước, không đồng nghĩa với việc toàn bộ hàng hóa Trung Quốc chỉ chịu thuế tối đa 20%. Nhiều mức thuế được áp trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump và tiếp tục duy trì, điều chỉnh dưới thời Tổng thống Joe Biden vẫn tồn tại riêng biệt.

Ngày thứ Hai (24/8), hãng tin Bloomberg dẫn nguồn thạo tin cho biết Mỹ đang cân nhắc áp thêm thuế quan 7,5% đối với hàng hóa Trung Quốc do lo ngại tình trạng dư thừa công suất sản xuất. Nếu cộng với mức thuế bổ sung 12,5% hiện hành, tổng mức thuế quan bổ sung sẽ tăng lên khoảng 20%.

Tuy nhiên, Bắc Kinh không đồng tình với lập luận của Washington về tình trạng dư thừa công suất. Trước đó vào ngày 28/7, Bộ Thương mại Trung Quốc công bố một tài liệu riêng nêu quan điểm về vấn đề này, cho thấy đây có thể tiếp tục là nội dung gây bất đồng trong các cuộc trao đổi giữa hai nước.

Chính sách thuế quan của ông Trump cũng đang chịu sức ép từ hệ thống tư pháp Mỹ. Ngày 20/2, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không trao cho tổng thống quyền áp đặt thuế quan. Sau phán quyết này, chính quyền Mỹ chuyển sang sử dụng những cơ sở pháp lý khác, trong đó có Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974.

Tuy nhiên, các biện pháp mới cũng đối mặt với tranh chấp pháp lý. Ngày 3/8, liên minh gồm 25 bang, trong đó có New York, California và Illinois, đã khởi kiện chính quyền ông Trump tại Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ.

Theo thông báo của Văn phòng Tổng chưởng lý bang New York, các bang cho rằng chính quyền liên bang viện dẫn vấn đề lao động cưỡng bức để áp thuế trên diện rộng, nhưng không đáp ứng đầy đủ những yêu cầu pháp lý theo Mục 301.

CÔNG NGHỆ, ĐẤT HIẾM VÀ IRAN LÀM GIA TĂNG SỨC ÉP

Bên cạnh thuế quan, căng thẳng giữa Washington và Bắc Kinh đang lan sang các lĩnh vực công nghệ và kiểm soát xuất khẩu.

Ngày 5/8, Trung Quốc công bố các biện pháp đáp trả sau khi Mỹ mở rộng hạn chế đối với một số sản phẩm công nghệ và bổ sung hơn 40 tổ chức, doanh nghiệp Trung Quốc vào danh sách liên quan đến cáo buộc lao động cưỡng bức.

Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, các biện pháp bao gồm siết kiểm soát xuất khẩu thiết bị bay không người lái cùng linh kiện và công nghệ liên quan sang Mỹ. Bắc Kinh cũng đưa 7 tổ chức, doanh nghiệp Mỹ vào danh sách bị áp dụng biện pháp đáp trả.

Các biện pháp kiểm soát không đồng nghĩa với việc Trung Quốc cấm hoàn toàn xuất khẩu thiết bị bay không người lái sang Mỹ. Tuy nhiên, việc xem xét chặt chẽ từng trường hợp có thể gây khó khăn cho doanh nghiệp Mỹ phụ thuộc vào linh kiện và công nghệ từ Trung Quốc.

Ngày 20/8, Bắc Kinh tiếp tục yêu cầu Washington hủy bỏ các mức thuế quan áp theo Mục 232 đối với thiết bị bay không người lái và linh kiện liên quan. Bộ Thương mại Trung Quốc cho rằng những biện pháp này phân biệt đối xử với sản phẩm Trung Quốc và gây thiệt hại cho doanh nghiệp nước này.

AI cũng trở thành một vấn đề nhạy cảm trong quan hệ Mỹ - Trung. Bắc Kinh phản đối việc Washington xem xét điều tra hoặc trừng phạt các doanh nghiệp AI Trung Quốc với cáo buộc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Trong khi đó, ông Trump cho biết AI sẽ nằm trong chương trình nghị sự của cuộc gặp ngày 24/9. Điều này cho thấy lĩnh vực công nghệ vừa là chủ đề đối thoại, vừa tiềm ẩn nguy cơ phát sinh thêm tranh chấp.

Nguồn cung đất hiếm và các khoáng sản thiết yếu cũng là một trong những vấn đề được hai nước đặc biệt quan tâm. Trong thông báo sau chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump hồi tháng 5, Nhà Trắng cho biết Bắc Kinh cam kết giải quyết những lo ngại của Mỹ về nguồn cung đất hiếm và một số khoáng sản quan trọng.

Nhà Trắng cũng cho biết Trung Quốc phê duyệt kế hoạch mua 200 máy bay Boeing và cam kết tăng mua nông sản Mỹ. Những thỏa thuận này cho thấy hai nước vẫn có động lực duy trì đối thoại, dù bất đồng về thương mại và công nghệ chưa được giải quyết.

Một yếu tố khác có thể gây sức ép lên cuộc gặp thượng đỉnh là các biện pháp trừng phạt mới của Mỹ đối với Iran.

Cũng trong ngày 24/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các quốc gia tiếp tục giao thương với Iran có thể đối mặt với nguy cơ bị hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính sử dụng đồng USD.

Theo Reuters, Mỹ đã công bố các biện pháp trừng phạt đối với 60 cá nhân, tổ chức và tàu thuyền liên quan đến Iran. Tuy nhiên, danh sách này chưa bao gồm các tổ chức tài chính Trung Quốc bị nghi hỗ trợ hoạt động giao dịch dầu mỏ của Tehran.

Trung Quốc là một trong những đối tác thương mại quan trọng nhất của Iran. Ngày 24/8, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố sẽ theo dõi sát các biện pháp trừng phạt của Mỹ và thực hiện những hành động cần thiết để bảo vệ lợi ích của mình.

Với thỏa thuận đình chiến thương mại dự kiến hết hiệu lực vào ngày 10/11, cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập trong tháng 9 có thể trở thành phép thử quan trọng đối với khả năng kiểm soát bất đồng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.