Quản lý bằng dữ liệu, hỗ trợ chuyển đổi phương tiện thu gom rác

Tỷ lệ phân loại rác tại nguồn (PLRTN) ở TPHCM hiện còn thấp trong khi lượng rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày rất lớn. Theo ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở NN-MT TPHCM, thành phố đang hoàn thiện kế hoạch phân loại rác giai đoạn 2026-2030. Trước mắt, rác thải sinh hoạt được phân loại thành 2 nhóm, sau năm 2030 sẽ phân loại thành 3 nhóm.

Ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở NN-MT TPHCM

* PHÓNG VIÊN: Ông có thể cho biết tình hình PLRTN ở TPHCM nhiều năm qua được thực hiện như thế nào?

- Ông NGUYỄN HỒNG NGUYÊN: Trước khi sáp nhập, trên cơ sở Luật Bảo vệ môi trường và hướng dẫn của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ NN-MT), 3 địa phương trước đây gồm TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đều đã ban hành các kế hoạch thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt. Tuy nhiên, việc tổ chức PLRTN thời gian qua của các địa phương còn gặp nhiều khó khăn, dẫn đến tỷ lệ thực hiện phân loại rác còn thấp (dưới 20%).

Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến việc quy định các nhóm chất thải rắn sinh hoạt phải phân loại theo Luật Bảo vệ môi trường và cơ sở vật chất chưa phù hợp để tổ chức thu gom, xử lý theo từng loại chất thải.

* Quyết định 65/2026 của UBND TPHCM về giá cụ thể đối với dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt được xem là “bước đệm” quan trọng cho mục tiêu PLRTN. Vậy, lộ trình hướng đến bắt buộc người dân phân loại rác trên toàn thành phố ra sao, thưa ông?

- Trước hết cần khẳng định Quyết định 65 nhằm thống nhất mức giá và phương thức tổ chức thu giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt thực hiện trên toàn thành phố.

Theo đó, Quyết định 65 quy định mức thu giá dịch vụ thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt theo khối lượng thực tế phát sinh của chủ nguồn thải (đơn giá để tính giá dịch vụ được xác định theo đơn vị đồng/kg). Việc thu theo khối lượng rác thải nhằm bước đầu tác động tích cực vào ý thức của người dân hướng đến việc PLRTN để giảm lượng chất thải phát sinh để giảm tiền phải trả.

Sở NN-MT đang tiếp tục hoàn thiện kế hoạch PLRTN giai đoạn 2027-2030. Mục tiêu của kế hoạch này là trong năm 2027, thành phố sẽ tổ chức PLRTN theo hướng phân thành 2 nhóm gồm chất thải tái chế và chất thải phải xử lý khác; giai đoạn sau 2030, thành phố sẽ phân thành 3 nhóm để phù hợp điều kiện thu gom, xử lý cuối cùng.

* Khi chuyển sang giai đoạn PLRTN đồng bộ, ngành môi trường TPHCM sẽ kiểm tra, giám sát như thế nào để việc phân loại thuận lợi và đạt hiệu quả?

- Trong giai đoạn đầu, công tác tuyên truyền, hướng dẫn và xây dựng thói quen vẫn là giải pháp quan trọng. Trong năm 2027, thành phố sẽ ưu tiên triển khai công tác truyền thông, vận động người dân, các cơ quan, đơn vị trên địa bàn thực hành PLRTN theo hướng dẫn của thành phố.

Song song đó, thành phố cũng sẽ xây dựng các quy định để chính quyền địa phương, các cơ quan, ban, ngành có liên quan, các đơn vị tham gia thu gom vận chuyển... tăng cường kiểm tra việc thực hiện trách nhiệm phân loại tại nguồn của người xả thải.

Bên cạnh đó, thành phố cũng định hướng từng bước xây dựng, chuyển đổi số nhằm hướng đến việc quản lý chất thải rắn sinh hoạt, thu nộp giá dịch vụ dựa trên nền tảng số. Từ đó, UBND cấp xã rà soát, cập nhật dữ liệu hộ gia đình, cá nhân, chủ nguồn thải; phối hợp với đơn vị thu gom tổ chức đồng bộ việc chuyển giao chất thải và thực hiện kiểm tra, giám sát theo thẩm quyền.

Công nhân vệ sinh môi trường Công ty CP Môi trường đô thị Bà Rịa thu gom rác bằng xe chuyên dụng. Ảnh: QUANG VŨ

* TPHCM đã có những chính sách hỗ trợ nào đối với đơn vị thu gom rác chuyển đổi phương tiện?

- Từ năm 2016 đến nay, UBND TPHCM đã có nhiều văn bản triển khai chính sách hỗ trợ, thúc đẩy việc chuyển đổi phương tiện vận chuyển trên địa bàn.

Cụ thể, thành phố đã tổ chức đặt hàng nghiên cứu, công bố các mẫu phương tiện thu gom vận chuyển phù hợp. Đồng thời, triển khai chính sách vay vốn ưu đãi thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường TPHCM, giúp đơn vị thu gom chuyển đổi phương tiện vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn thành phố.

Theo đó, cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp hoạt động thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt có nhu cầu sẽ được xem xét vay vốn với hạn mức không quá 70% tổng mức đầu tư của dự án, lãi suất khoảng 2,4%/năm và thời gian vay không quá 7 năm.

Tính từ năm 2021 đến đầu năm 2026, Quỹ Bảo vệ môi trường TPHCM đã giải ngân hơn 159,4 tỷ đồng, hỗ trợ đầu tư 152 xe thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt.

Bên cạnh duy trì các chính sách như hiện nay, Sở NN-MT cũng đang nghiên cứu để tham mưu, đề xuất mở rộng chính sách ưu tiên đối với các phương tiện/công cụ sử dụng nguyên liệu sạch hỗ trợ người lao động trực tiếp thu gom trong các tuyến đường, hẻm nhỏ.

Khi PLRTN được triển khai đồng bộ, chất thải có khả năng tái chế được phân loại ngay tại nguồn, góp phần gia tăng lượng vật liệu thu hồi, rút ngắn thời gian thu gom và tái chế, thúc đẩy tái sử dụng, phát triển kinh tế tuần hoàn.

* Ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội:

Đồng bộ cơ sở hạ tầng

PLRTN không thể tách rời việc đầu tư đồng bộ hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý. Cốt lõi là phát triển kinh tế tuần hoàn, biến chất thải thành nguồn tài nguyên có giá trị, thay vì chôn lấp. Tinh thần này được thể hiện trong Kết luận 75 của Trung ương về bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu; đồng thời được cụ thể hóa trong quá trình rà soát, sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 theo hướng thúc đẩy tái sử dụng chất thải.

Để PLRTN đi vào thực chất, các địa phương cần xây dựng lộ trình, kế hoạch cụ thể, từ tổ chức tuyến thu gom, hiện đại hóa hạ tầng đến phát triển các khu xử lý. Cùng với hạn chế chôn lấp, cần đẩy mạnh tái chế, sản xuất phân compost, đốt rác phát điện; đồng thời nghiên cứu đầu tư theo vùng, khu vực để tối ưu công suất, giảm chi phí.

* Bà Nguyễn Thanh Giang, Đại diện Ban Cố vấn Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam):

3 mũi nhọn thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn

Suốt hơn 7 năm qua, PRO Việt Nam kiên định với mục tiêu thúc đẩy mô hình 3R (Giảm thiểu - Tái sử dụng - Tái chế). Mục tiêu này được triển khai theo ba hướng chính. Trước hết là truyền thông và xây dựng nhận thức, để nhận thức về phân loại rác được cộng đồng hưởng ứng và dần trở thành một hành vi quen thuộc.

Kế đến là xây dựng cơ chế khuyến khích và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả thu gom, tăng khả năng truy xuất, minh bạch dữ liệu và đo lường hiệu quả. Sau cùng là xây dựng năng lực và công nghệ tái chế, để vật liệu sau thu gom được xử lý hiệu quả, bền vững và có thể kiểm chứng. Khi ba mũi nhọn được triển khai đồng thời sẽ hình thành một chuỗi giá trị khép kín giảm ô nhiễm, tăng nguồn tài nguyên phát triển nền kinh tế tuần hoàn.

* Ông Nguyễn Văn Thiền, Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Nước - Môi trường Bình Dương:

Không có công nghệ nào tối ưu nếu không PLRTN