Quản lý nước thải phân tán từ kinh nghiệm Nhật Bản

Sáng 17/11, tại Hà Nội, Trường đại học Xây dựng Hà Nội phối hợp với Bộ Môi trường Nhật Bản tổ chức Hội thảo kỹ thuật với chủ đề “Thúc đẩy quản lý nước thải sinh hoạt phân tán tại Việt Nam”.

TS Nguyễn Tiến Dũng, Trưởng Phòng Đối ngoại và Hợp tác quốc tế (Trường đại học Xây dựng Hà Nội) phát biểu khai mạc hội thảo. (Ảnh: TRUNG NGUYỄN)

TS Nguyễn Tiến Dũng, Trưởng Phòng Đối ngoại và Hợp tác quốc tế (Trường đại học Xây dựng Hà Nội) phát biểu khai mạc hội thảo. (Ảnh: TRUNG NGUYỄN)

Sáng 17/11, tại Hà Nội, Trường đại học Xây dựng Hà Nội phối hợp với Bộ Môi trường Nhật Bản tổ chức Hội thảo kỹ thuật với chủ đề “Thúc đẩy quản lý nước thải sinh hoạt phân tán tại Việt Nam”. Sự kiện tập trung chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn từ công nghệ Johkasou của Nhật Bản, mở ra hướng tiếp cận bền vững cho công tác bảo vệ môi trường nước tại các khu vực ven đô và nông thôn.

Yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam

Hội thảo diễn ra theo hình thức kết hợp trực tiếp và trực tuyến, quy tụ đông đảo các nhà quản lý, chuyên gia môi trường, nhà khoa học cùng đại diện khối doanh nghiệp của hai quốc gia. Dự án Hệ thống thoát nước và xử lý nước thải Hà Nội-Yên Xá hoàn thành năm 2025 đã nâng đáng kể năng lực xử lý nước thải tập trung của Thủ đô. Tuy nhiên, nhiều khu vực ngoại thành và vùng ven đô vẫn chưa được bao phủ bởi hệ thống cống thoát nước tập trung. Việc quản lý nước thải sinh hoạt bằng công trình xử lý tại chỗ (phân tán) ngày càng trở nên cấp thiết để cải thiện điều kiện sống và bảo vệ môi trường nước.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dũng, Trưởng Phòng Đối ngoại và Hợp tác quốc tế (Trường đại học Xây dựng Hà Nội) cho biết: Quản lý nước thải sinh hoạt đang là yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam. Các hệ thống thu gom, xử lý tập trung có vai trò quan trọng, song đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian triển khai dài và mạng lưới thu gom đồng bộ. Tại nhiều khu vực ven đô, nông thôn và khu dân cư phân tán, việc đầu tư các hệ thống này còn khó khăn. Vì vậy, quản lý nước thải phi tập trung là giải pháp cần thiết để bổ trợ, lấp đầy khoảng trống mà hệ thống tập trung chưa bao phủ hoặc khó triển khai hiệu quả.

Ông Masashi Taketani, Trưởng Văn phòng Thúc đẩy Johkasou (Bộ Môi trường Nhật Bản). Ảnh: (TRUNG NGUYỄN)

Ông Masashi Taketani, Trưởng Văn phòng Thúc đẩy Johkasou (Bộ Môi trường Nhật Bản). Ảnh: (TRUNG NGUYỄN)

Bên cạnh đó, hiệu quả xử lý nước thải cần được duy trì xuyên suốt quá trình sử dụng, từ quy hoạch, thiết kế, xây dựng đến vận hành, bảo dưỡng và kiểm tra định kỳ. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm, bảo đảm nhân lực và kinh phí để hệ thống hoạt động ổn định, bền vững. Trước khi đưa vào sử dụng, sản phẩm cần được thử nghiệm, đánh giá hiệu suất, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy và tuân thủ quy trình kỹ thuật nhằm bảo đảm chất lượng, an toàn và cạnh tranh lành mạnh.

Theo ông Dũng, bước tiếp theo cần chú trọng là nâng cao năng lực thử nghiệm, đánh giá và tổ chức thực hiện, gắn kiểm soát chất lượng sản phẩm với giám sát chất lượng vận hành. Việt Nam mong muốn học hỏi kinh nghiệm của Nhật Bản trong phát triển và quản lý các hệ thống xử lý nước thải phi tập trung, gắn công nghệ với hệ thống quản lý, từ đánh giá tính năng, kiểm soát chất lượng thiết bị đến đào tạo nhân lực, tổ chức bảo dưỡng và kiểm tra độc lập đặc biệt là Johkasou.

Về phía Nhật Bản, ông Masashi Taketani, Trưởng Văn phòng Thúc đẩy Johkasou (Bộ Môi trường Nhật Bản) bày tỏ kỳ vọng hội thảo không dừng lại ở việc trao đổi học thuật mà sẽ trở thành cầu nối thực chất, góp phần giải quyết trực tiếp bài toán cải thiện môi trường sống tại Việt Nam.

Lựa chọn hướng đi phù hợp

Theo Bộ Xây dựng, tháng 10/2026 Việt Nam có 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị, tổng công suất thiết kế khoảng 2,064 triệu m³/ngày, công suất thực tế khoảng 1,063 triệu m³/ngày. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh, Viện trưởng Khoa học và Kỹ thuật Môi trường (Trường đại học Xây dựng Hà Nội), Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam lý giải, khoảng cách giữa công suất thiết kế và thực tế cho thấy cần giải quyết đồng thời đấu nối-thu gom và xử lý nước thải, xây dựng-quản lý vận hành và bảo dưỡng. Xử lý nước thải phi tập trung (tại chỗ/phân tán): Phục vụ các khu vực chưa có hệ thống tập trung, các địa bàn khó hiện thực hóa việc thu gom và xử lý nước thải tập trung (mật độ dân cư thấp, địa chất không thuận lợi, hải đảo...).

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh chia sẻ những đề xuất thiết thực. (Ảnh: TRUNG NGUYỄN)

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh chia sẻ những đề xuất thiết thực. (Ảnh: TRUNG NGUYỄN)

Ông nhận định, hệ thống thoát nước phân tán là giải pháp bổ trợ cần thiết cho hệ thống tập trung, giúp đẩy nhanh tiến độ xử lý nước thải. Từ năm 2005, khi hai trạm xử lý nước thải đầu tiên tại Kim Liên và Trúc Bạch đi vào hoạt động với nguồn vốn ODA của Nhật Bản, đến nay, Việt Nam mới xử lý được khoảng 18% lượng nước thải phát sinh. Nếu duy trì tốc độ này, chúng ta có thể cần thêm khoảng 100 năm để xử lý toàn bộ lượng nước thải, trong khi đô thị và dân số vẫn tiếp tục mở rộng. Vì vậy, thay vì chỉ phụ thuộc vào hệ thống tập trung, cần triển khai đồng thời cả mô hình tập trung và phân tán. Đây là giải pháp quan trọng để thu hẹp khoảng trống trong xử lý nước thải hiện nay.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh đề xuất hướng đi phát triển đồng bộ công nghệ và dịch vụ vận hành, bảo trì chuyên nghiệp; tăng thử nghiệm, đánh giá hiệu năng thực tế của thiết bị; kiểm soát khâu hút, vận chuyển và xử lý bùn thải; ứng dụng chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý từng công trình và hoàn thiện hệ thống đánh giá theo ba giai đoạn: 0-1 năm, 1-3 năm và 3-5 năm.

Tại hội thảo, ông Minoru Fujitani, Chuyên gia môi trường cao cấp thuộc Văn phòng Thúc đẩy Johkasou (Bộ Môi trường Nhật Bản) đã trình bày tổng quan về lịch sử phát triển, hiện trạng quản lý nước thải cũng như hành lang pháp lý vận hành hệ thống Johkasou tại Nhật Bản. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa từng khiến Nhật Bản đối mặt với ô nhiễm sông ngòi nghiêm trọng.

Năm 1970, Nhật Bản ban hành Luật Kiểm soát ô nhiễm nước, đồng thời triển khai ba mô hình quản lý nước thải: Tập trung, xử lý tại khu dân cư nông nghiệp và hệ thống phân tán Johkasou. Trong đó, Johkasou đặc biệt phù hợp với khu vực thưa dân, xử lý cả nước thải nhà vệ sinh và sinh hoạt. Nhờ khung pháp lý chặt chẽ và các giải pháp đồng bộ, chất lượng môi trường nước Nhật Bản được cải thiện đáng kể, đưa Johkasou trở thành công nghệ được nhiều quốc gia quan tâm, ứng dụng.

Ông Lương Ngọc Khánh, Phó Trưởng Phòng Cấp, thoát nước (Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, Bộ Xây dựng) cho biết trong 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị công suất vận hành thực tế mới đạt khoảng 51,5% công suất thiết kế. Nguyên nhân là mạng lưới thu gom chưa đồng bộ, hệ thống thoát nước chung còn phổ biến và việc đấu nối từ hộ gia đình, công trình gặp nhiều khó khăn. Ở vùng ven đô, dân cư phân tán, địa hình phức tạp, kéo đường ống dài về nhà máy tập trung rất tốn kém.

Theo ông Khánh, điều đáng học từ Johkasou vừa là thiết bị vừa là khuôn khổ quản lý gắn với lắp đặt, kiểm tra, bảo dưỡng, hút bùn và trách nhiệm của từng bên. Công trình nhỏ chỉ hiệu quả lâu dài khi có đơn vị chịu trách nhiệm vận hành và kiểm soát chất lượng đầu ra.

Năm 2025, Việt Nam ban hành các quy định quan trọng về công trình, thiết bị xử lý nước thải tại chỗ, gồm QCVN 98:2025/BNNMT (Quy định kỹ thuật quốc gia về cơ sở và thiết bị xử lý nước thải tại chỗ) và TCVN 14396:2025 (Tiêu chuẩn quốc gia về một nhà máy và thiết bị xử lý nước thải - Yêu cầu thiết kế), tạo cơ sở thống nhất hơn cho thiết kế, cung cấp sản phẩm, kiểm chứng chất lượng và quản lý sử dụng. Trong tương lai, điều cần thiết là thúc đẩy việc áp dụng rộng rãi các cơ sở tuân thủ các quy định này.

MINH KIÊN

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/quan-ly-nuoc-thai-phan-tan-tu-kinh-nghiem-nhat-ban-post1003377.html