Quần thể bò tót lai... chờ tương lai - Kỳ cuối: Đi tìm lời giải cho 'tài sản sống'

Sau khi đề tài khoa học kết thúc, đàn bò tót lai vẫn tồn tại, nhưng nguồn lực đi kèm thì không còn như trước. Khoảng trống lúc này không nằm ở kỹ thuật chăm sóc hay năng lực nghiên cứu, mà ở cơ chế duy trì. Từ đó, câu chuyện bảo tồn một quần thể đặc biệt đã chuyển sang "bài toán" làm thế nào để thành quả khoa học không trở thành gánh nặng sau ngày nghiệm thu.

"Nút thắt" kinh phí

Đầu năm 2026, sau khi đề tài “Bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn gen bò tót lai F1” được nghiệm thu, nhiều văn bản liên ngành được gửi đi quanh câu chuyện duy trì đàn bò tót lai. Tại khu chăn thả bán hoang dã, công việc chăm sóc đàn bò vẫn diễn ra mỗi ngày. Cỏ được cắt thủ công, chuồng trại được vệ sinh định kỳ, sức khỏe từng cá thể bò tót lai vẫn được theo dõi... nhưng nguồn lực phía sau đã khác.

Đàn bò tót lai vẫn được chăm sóc, theo dõi sức khỏe hằng ngày tại khu nuôi bán hoang dã sau khi đề tài khoa học kết thúc.

Sau nghiệm thu, đàn bò được xác định là tài sản công và giao cho Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình quản lý theo quy định hiện hành. Ông Trần Văn Tiếp - Giám đốc Ban Quản lý cho biết, khó khăn lớn nhất hiện nay là duy trì quần thể bằng nguồn chi thường xuyên vốn hạn hẹp. Máy móc có thể cất kho, hồ sơ có thể lưu trữ, nhưng đàn bò thì ngày nào cũng cần thức ăn, chăm sóc và theo dõi sức khỏe.

Trong văn bản gửi UBND tỉnh, Ban Quản lý Vườn Quốc gia Núi Chúa - Phước Bình đề xuất tiếp tục duy trì chăm sóc quần thể bò tót lai nhằm bảo tồn nghiêm ngặt nguồn gen quý hiếm, đồng thời phục vụ giáo dục đa dạng sinh học, nghiên cứu và tham quan học tập. Đơn vị cũng kiến nghị xây dựng nhiệm vụ khoa học mới kéo dài 36 tháng để tiếp tục duy trì và khai thác nguồn gen bò tót lai. Ở góc độ chuyên môn, Sở Khoa học và Công nghệ đánh giá các quy trình chăm sóc, quản lý sinh sản và phòng bệnh đã được nghiệm thu, đủ cơ sở khoa học để tiếp tục bảo tồn nguồn gen bò tót lai. Tuy nhiên, “nút thắt” lớn nhất lại nằm ở câu chuyện kinh phí.

Khoảng trống bảo tồn

Trong văn bản góp ý gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Tài chính nêu rõ, sau khi các nhiệm vụ khoa học kết thúc, việc duy trì chăm sóc đàn bò không còn thuộc phạm vi chi từ nguồn sự nghiệp khoa học công nghệ, trừ trường hợp được phê duyệt nhiệm vụ mới theo quy định.

Đàn bò tót lai thích nghi với môi trường bán hoang dã tại vườn thực vật Phước Bình.

Điều đó đồng nghĩa, về mặt pháp lý, quần thể bò tót lai lúc này đã trở thành tài sản công được chuyển giao cho đơn vị quản lý sau nghiệm thu. Nhưng khác với máy móc hay hồ sơ lưu trữ, đây là một “tài sản sống”, không thể khóa cửa bảo quản rồi chờ kinh phí bố trí sau. Theo phương án duy trì năm 2026, kinh phí chăm sóc, thức ăn, thú y và khu trồng cỏ cho quần thể bò tót lai dự kiến hơn 311 triệu đồng. Con số này không quá lớn nếu so với nhiều chương trình bảo tồn động vật hoang dã khác, nhưng lại cần một hành lang pháp lý đủ rõ để duy trì liên tục.

Đàn bò tót lai thích nghi với môi trường bán hoang dã tại vườn thực vật Phước Bình.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Dương Nguyên Khang - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao Khoa học công nghệ (Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh), khả năng ứng dụng phù hợp nhất của quần thể bò tót lai hiện nay vẫn là bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu sinh học và giáo dục môi trường hơn là phát triển chăn nuôi thương mại. Việc nhân đàn quy mô lớn cần tiếp tục nghiên cứu sâu về di truyền học và khả năng sinh sản qua nhiều thế hệ. Tiến sĩ Đoàn Đức Vũ - Phó Giám đốc Phân viện Chăn nuôi và Thú y Nam Bộ cũng cho rằng, giá trị lớn nhất của đề tài nằm ở mô hình bảo tồn thực địa và quản lý quần thể lai trong điều kiện bán hoang dã, tạo nền tảng cho nghiên cứu lâu dài về bảo tồn nguồn gen động vật quý hiếm.

Huy động nguồn lực bền vững

Theo nhiều chuyên gia, điều cần giữ không chỉ là đàn bò hiện hữu, mà còn là toàn bộ chuỗi dữ liệu sinh học tích lũy suốt hơn 10 năm nghiên cứu. Nếu quần thể bò tót lai bị đứt quãng chăm sóc, không chỉ mất đi nguồn gen quý hiếm, mà còn mất luôn chuỗi theo dõi về sinh trưởng, sinh sản và khả năng thích nghi rất khó tái tạo.

Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện bò tót lai ở Vườn quốc gia Phước Bình đang phản ánh khoảng trống chung trong quản lý các “sản phẩm sống” sau nghiên cứu khoa học. Khi một đề tài kết thúc, báo cáo có thể khép lại, nhưng với những quần thể quý hiếm, công tác bảo tồn thực sự mới chỉ bắt đầu.

Điều đáng chú ý là xuyên suốt các văn bản thẩm định, hầu như không cơ quan nào phủ nhận giá trị khoa học của đàn bò tót lai. Vấn đề còn lại là tìm được mô hình phù hợp để quần thể bò tót lai không tiếp tục rơi vào cảnh đứt gãy như trước đây. Nhiều ý kiến cho rằng, ngoài việc xây dựng nhiệm vụ khoa học tiếp theo, cần xác định đây là tài sản sinh học đặc thù để có cơ chế quản lý và tài chính phù hợp hơn. Song song đó, việc kết hợp bảo tồn với giáo dục sinh thái, nghiên cứu và tham quan học tập cũng có thể mở ra hướng huy động nguồn lực bền vững.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường, giá trị lớn nhất của quần thể bò tót lai không chỉ nằm ở số lượng cá thể hiện có, mà còn ở ý nghĩa bảo tồn nguồn gen quý hiếm gắn với hệ sinh thái rừng tự nhiên. Vì vậy, việc duy trì quần thể bò tót lai cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ bảo tồn lâu dài, thay vì chỉ dừng ở phạm vi của một đề tài khoa học. Lãnh đạo sở cũng cho rằng, nếu được duy trì ổn định, mô hình này có thể trở thành điểm phục vụ nghiên cứu thực địa, giáo dục môi trường và trải nghiệm sinh thái đặc thù của khu vực miền núi phía tây Khánh Hòa.

UBND tỉnh yêu cầu khẩn trương hoàn thiện phương án duy trì đàn bò tót lai

Tại Văn bản số 5417, ngày 20-4-2026, UBND tỉnh yêu cầu đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện phương án duy trì, chăm sóc, nuôi dưỡng đàn bò tót lai tại Vườn quốc gia Phước Bình. Theo đó, UBND tỉnh giao Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan rà soát, hoàn thiện phương án bảo đảm chặt chẽ, khả thi, phù hợp, hiệu quả; đồng thời hoàn thiện hồ sơ gửi các sở, ngành theo quy định. UBND tỉnh cũng giao các sở: Nông nghiệp và Môi trường, Tài chính, Khoa học và Công nghệ phối hợp hướng dẫn, tham gia thẩm định nội dung phương án theo lĩnh vực quản lý. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao làm đầu mối theo dõi, đôn đốc, tổng hợp và tham mưu UBND tỉnh xử lý các vấn đề liên quan đến công tác duy trì quần thể bò tót lai.

THANH XUÂN

Kỳ 1: Thiên nhiên đã mở lối cho khoa học