'Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai'

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi sâu sắc các quy luật thời tiết vốn quen thuộc. Những đợt nắng nóng kỷ lục xuất hiện dày hơn, hạn hán kéo dài hơn, mưa cực đoan và xoáy thuận nhiệt đới diễn biến phức tạp hơn, trong khi mực nước biển tiếp tục dâng. Trước thực tế đó, khoa học khí tượng chính xác và tin cậy trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên giúp con người giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026 -Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai

Chính vì vậy, chủ đề của Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026 “Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai”, được xem như một lời kêu gọi hành động đối với các quốc gia, các tổ chức tài chính phát triển và khu vực tư nhân trong việc củng cố hệ thống quan trắc toàn cầu, từ đó nâng cao chất lượng dự báo và hiệu quả cảnh báo sớm.

Cảnh báo sớm là nhu cầu thiết yếu

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), thời tiết, khí hậu và nước không có biên giới. Dự báo chính xác đòi hỏi phải có các quan trắc đồng bộ trên phạm vi toàn cầu, từ đất liền, đại dương, khí quyển đến không gian. Không một quốc gia nào có thể tự mình xây dựng đầy đủ bức tranh đó nếu thiếu hợp tác quốc tế, chia sẻ dữ liệu và niềm tin lẫn nhau.

Mạng lưới quan trắc toàn cầu chính là nền tảng để chuyển các số liệu đo đạc thành dự báo, và từ dự báo thành cảnh báo sớm. Đây không chỉ là yêu cầu về mặt kỹ thuật, mà còn là điều kiện thiết yếu để bảo vệ cộng đồng trước các hiểm họa khí tượng, thủy văn và khí hậu ngày càng cực đoan.

Từ sản xuất nông nghiệp, đầu tư hạ tầng, quản lý nguồn nước, năng lượng, y tế đến vận hành chuỗi cung ứng, mọi quyết sách ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào dữ liệu khí tượng, thủy văn và khí hậu chính xác, kịp thời. Có thể nói, quan trắc không chỉ phục vụ dự báo thời tiết hằng ngày, mà còn là nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Thực tế cho thấy rủi ro do thiên tai khí tượng cực đoan gây ra đang ở mức rất lớn. Trong giai đoạn 1970-2021, các hiểm họa liên quan đến thời tiết cực đoan đã gây thiệt hại kinh tế được ghi nhận lên tới 4,3 nghìn tỷ USD và cướp đi gần 2 triệu sinh mạng.

Theo đánh giá của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp thuộc Diễn đàn Kinh tế Thế giới, thiên tai khí tượng cực đoan hiện là một trong những rủi ro dài hạn hàng đầu đối với thế giới.

Cảnh báo sớm vì thế không phải là một lựa chọn xa xỉ, mà là nhu cầu thiết yếu. Theo Ngân hàng Thế giới, nếu mọi người đều được tiếp cận dịch vụ cảnh báo sớm, thế giới có thể giảm thiểu thiệt hại tài sản ít nhất khoảng 13 tỷ USD và giảm tổn thất phúc lợi khoảng 22 tỷ USD mỗi năm. Chỉ cần có cảnh báo sớm trước 24 giờ, thiệt hại do bão hoặc nắng nóng cũng có thể giảm tới 30%.

Tuy nhiên, hệ thống quan trắc toàn cầu hiện vẫn tồn tại nhiều khoảng trống, nhất là trên đất liền, ở các khu vực băng tuyết, ngoài đại dương, đặc biệt tại các quốc gia kém phát triển nhất và các quốc gia đảo nhỏ đang phát triển. Những lỗ hổng dữ liệu này đang làm suy giảm năng lực dự báo và hiệu quả ứng phó thiên tai trên quy mô toàn cầu.

Quan trắc tốt giúp dự báo chính xác

Sự cấp thiết của việc đầu tư cho quan trắc càng rõ hơn khi nhiệt độ toàn cầu tiếp tục gia tăng.

Theo Báo cáo tình trạng khí hậu toàn cầu của WMO, năm 2025 là một trong ba năm nóng nhất từng được ghi nhận. Đồng thời, 11 năm gần đây đều nằm trong số 11 năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc. Nồng độ khí nhà kính ở mức kỷ lục được dự báo sẽ tiếp tục khiến nhiệt độ duy trì ở mức cao trong nhiều năm tới.

Vườn quan trắc Trạm Khí tượng Sơn La.

Trong bối cảnh đó, quan trắc Trái Đất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc theo dõi các tác động đang gia tăng nhanh chóng của biến đổi khí hậu, từ nhiệt độ tăng trên đất liền và đại dương, băng và sông băng tan chảy đến mực nước biển dâng. Đây là cơ sở để các quốc gia hoạch định chính sách phát triển, thích ứng khí hậu và bảo vệ cộng đồng.

WMO nhấn mạnh, đầu tư cho mạng lưới quan trắc không phải là gánh nặng chi phí, mà là đầu tư cho an ninh kinh tế, khả năng chống chịu dài hạn và phát triển bền vững. Quan trắc tốt hơn sẽ giúp dự báo chính xác hơn, cảnh báo sớm sớm hơn và mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ khí tượng thiết yếu cho người dân.

Cùng với đó, sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” cần được đẩy nhanh, với mục tiêu đến năm 2027 mọi người dân đều được bảo vệ bởi các cảnh báo cứu sinh. Đây là định hướng có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh thế giới đang tiến gần tới nguy cơ vượt ngưỡng tăng nhiệt độ 1,5 độ C theo Thỏa thuận Paris.

Bên cạnh thách thức, khoa học khí tượng cũng đang đứng trước cơ hội lớn từ cuộc cách mạng công nghệ. Trí tuệ nhân tạo và năng lực tính toán tiên tiến đang góp phần nâng cao chất lượng dự báo, cải thiện cảnh báo dựa trên tác động và mở ra khả năng hỗ trợ các quốc gia đang phát triển nâng cao năng lực chuyên môn nhanh hơn. Tuy vậy, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đóng vai trò bổ trợ cho hệ thống chính thống của các cơ quan khí tượng và thủy văn quốc gia, chứ không thay thế vai trò của con người.

Bảo vệ ngày mai cũng đồng nghĩa với đầu tư cho con người hôm nay, đặc biệt là giáo dục, đào tạo và tạo cơ hội cho thanh niên trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học. Trong lĩnh vực khí tượng, thủy văn, hải dương học và khoa học khí hậu, thế hệ trẻ đang ngày càng thể hiện vai trò rõ nét trong đổi mới và hành động.

Thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới năm nay vì thế không chỉ dừng ở khoa học quan trắc. Đó còn là lời nhắc về trách nhiệm chung trước tương lai của nhân loại. Mỗi bản tin dự báo, mỗi cảnh báo được phát đi, mỗi bộ dữ liệu được chia sẻ đều hướng tới một mục tiêu: giảm thiểu rủi ro, bảo vệ cộng đồng và tăng cường khả năng chống chịu trước thiên tai.

Khôi Anh