Quản trị chất lượng không khí đô thị theo hướng bền vững: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam

Tạp chí Kinh tế Môi trường giới thiệu bài viết của TS. Vũ Lệ Hằng - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh với chủ đề: "Quản trị chất lượng không khí đô thị theo hướng bền vững: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam".

Tóm tắt

Ô nhiễm không khí đô thị đang trở thành một trong những thách thức môi trường và sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển có tốc độ đô thị hóa và cơ giới hóa nhanh. Bài viết phân tích kinh nghiệm quản trị chất lượng không khí tại Bắc Kinh (Trung Quốc) và London (Vương quốc Anh), tập trung vào kiểm soát nguồn phát thải, chuyển đổi cơ cấu năng lượng, điều tiết giao thông, quan trắc môi trường và trách nhiệm giải trình. Trên cơ sở phân tích tài liệu thứ cấp, văn bản pháp lý và dữ liệu quan trắc công khai của cơ quan quản lý Việt Nam, bài viết làm rõ những vấn đề đặt ra trong thực thi Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 và Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026. Kết quả phân tích cho thấy, cải thiện chất lượng không khí đòi hỏi chuyển từ quản lý phân tán, phản ứng ngắn hạn sang quản trị dựa trên dữ liệu, kiểm soát nguồn phát thải và phối hợp liên ngành, liên vùng. Bài viết đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả thực thi, bảo đảm công bằng môi trường và gắn kết quản lý chất lượng không khí với bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Từ khóa: Ô nhiễm không khí; PM2.5; quản trị môi trường; chính sách công; phát triển bền vững.

Abstract

Urban air pollution has become a major environmental and public health challenge, particularly in developing countries experiencing rapid urbanisation and motorisation. This article examines air quality governance in Beijing (China) and London (the United Kingdom), focusing on emission-source control, energy transition, transport regulation, environmental monitoring and accountability. Drawing on secondary literature, legal documents and publicly available monitoring information from Vietnamese authorities, the article analyses the implementation challenges associated with Decision No. 2530/QD-TTg dated 19 November 2025 and Government Resolution No. 208/NQ-CP dated 4 August 2026. The analysis suggests that sustainable air quality improvement requires a shift from fragmented, reactive administration towards evidence-based governance, coordinated emission reduction and inter-sectoral and inter-regional cooperation. The article proposes policy implications for strengthening implementation, ensuring environmental justice and integrating air quality management with public health protection.

Keywords: Air pollution; PM2.5; environmental governance; public policy; sustainable development.

1. Đặt vấn đề

Chất lượng không khí là một chỉ báo quan trọng phản ánh chất lượng môi trường sống và hiệu quả quản trị phát triển đô thị. Trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và gia tăng phương tiện giao thông, ô nhiễm không khí không còn là vấn đề riêng của một địa phương mà đã trở thành thách thức liên vùng, liên ngành, tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, năng suất lao động và chất lượng tăng trưởng kinh tế. Trong số các chất ô nhiễm, bụi mịn PM2.5 được đặc biệt quan tâm do kích thước nhỏ, có khả năng xâm nhập sâu vào hệ hô hấp và liên quan đến nhiều nguy cơ bệnh tật.

 ảnh minh họa

ảnh minh họa

Theo báo cáo State of Global Air 2025, năm 2023, khoảng 36% dân số thế giới, tương đương 2,8 tỷ người, sinh sống tại những khu vực có mức phơi nhiễm PM2.5 trung bình năm vượt ngưỡng mục tiêu tạm thời thấp nhất của WHO là 35 µg/m³. Báo cáo sử dụng dữ liệu của nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2023 và cho thấy ô nhiễm không khí tiếp tục là yếu tố nguy cơ sức khỏe quan trọng trên phạm vi toàn cầu (Health Effects Institute [HEI], 2025).

Tại Việt Nam, ô nhiễm không khí đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với quản trị môi trường đô thị, nhất là tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các khu vực có mật độ công nghiệp, giao thông cao. Đặc điểm đáng chú ý là mức độ ô nhiễm biến động theo mùa, điều kiện khí tượng và hoạt động phát thải; do đó, một vài quan trắc tức thời không thể đại diện cho mức phơi nhiễm trung bình năm hoặc cho toàn bộ địa bàn. Số liệu công khai của Cục Môi trường cho thấy tại Hà Nội, ngày 16/1/2026, AQI lúc 8 giờ tại các trạm 556 Nguyễn Văn Cừ, Đại học Bách khoa (cổng Parabol đường Giải Phóng) và Công viên Nhân Chính lần lượt là 190, 174 và 121. Ngược lại, lúc 7 giờ ngày 23/2/2026, các trạm 556 Nguyễn Văn Cừ, số 1 đường Giải Phóng và Công viên Nhân Chính ghi nhận AQI lần lượt là 56, 74 và 51. Sự khác biệt giữa các thời điểm cho thấy cần phân tích chuỗi dữ liệu dài hạn thay vì suy rộng từ một ngày quan trắc (Cục Môi trường, 2026a, 2026b).

Về định hướng chính sách, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045. Tiếp đó, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026 về Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026. Các văn bản này tạo khuôn khổ chính sách quan trọng, nhưng thách thức cốt lõi vẫn là tổ chức thực hiện, phân định trách nhiệm và đo lường kết quả.

Từ thực tiễn trên, bài viết tập trung trả lời ba câu hỏi: những công cụ quản trị nào đã góp phần cải thiện chất lượng không khí tại một số đô thị lớn; những điều kiện thể chế và tổ chức thực thi nào quyết định hiệu quả của các công cụ đó; và Việt Nam cần ưu tiên những giải pháp chính sách nào để nâng cao hiệu quả quản trị chất lượng không khí đô thị?

2. Cơ sở tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

2.1. Tiếp cận quản trị chất lượng không khí theo hướng bền vững

Quản trị chất lượng không khí không nên được hiểu đơn thuần là hoạt động quan trắc nồng độ chất ô nhiễm hoặc xử lý các hành vi vi phạm môi trường. Đây là quá trình hoạch định, tổ chức thực hiện, phối hợp và giám sát các chính sách nhằm kiểm soát nguồn phát thải, giảm mức độ phơi nhiễm của người dân và bảo đảm chất lượng môi trường trong dài hạn. Từ góc độ chính sách công, có thể xem xét quản trị chất lượng không khí trên bốn phương diện có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Thứ nhất, quản trị phải dựa trên bằng chứng. Các quyết định cần được xây dựng trên cơ sở dữ liệu quan trắc, kiểm kê nguồn phát thải, mô hình hóa và đánh giá tác động sức khỏe. Nếu không xác định được nguồn gây ô nhiễm và tỷ trọng đóng góp của từng nguồn, chính sách có nguy cơ dàn trải, thiếu trọng tâm và không đạt hiệu quả tương xứng với nguồn lực đầu tư. Thứ hai, quản trị phải có tính liên ngành và liên vùng, bởi ô nhiễm không khí chịu tác động đồng thời của giao thông, công nghiệp, xây dựng, năng lượng, hoạt động dân sinh và điều kiện khí tượng.

Thứ ba, quản trị cần hướng tới kết quả. Hiệu quả chính sách cần được đánh giá thông qua mức giảm phát thải, nồng độ chất ô nhiễm, số ngày chất lượng không khí đạt chuẩn và mức độ giảm phơi nhiễm của nhóm dân cư dễ bị tổn thương, chứ không chỉ căn cứ vào số lượng văn bản hoặc số cuộc kiểm tra. Thứ tư, quản trị phải bảo đảm công bằng môi trường, quan tâm đến trẻ em, người cao tuổi, người lao động ngoài trời, người có bệnh nền và cộng đồng sống gần các tuyến giao thông hoặc khu công nghiệp.

WHO khuyến nghị nồng độ PM2.5 trung bình năm không vượt quá 5 µg/m³ và trung bình 24 giờ không vượt quá 15 µg/m³. Đây là hướng dẫn dựa trên bằng chứng sức khỏe, không phải tiêu chuẩn pháp lý bắt buộc áp dụng trực tiếp cho mọi quốc gia. WHO đồng thời đưa ra các mục tiêu tạm thời để hỗ trợ các quốc gia có mức ô nhiễm cao từng bước cải thiện chất lượng không khí (WHO, 2021).

2.2. Phương pháp nghiên cứu và giới hạn dữ liệu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, gồm phân tích tài liệu thứ cấp, so sánh trường hợp và phân tích chính sách. Nguồn tư liệu bao gồm báo cáo của WHO, UNEP, HEI, chính quyền đô thị, văn bản pháp luật và dữ liệu công bố trên cổng thông tin của Cục Môi trường. Bắc Kinh và London được lựa chọn vì thể hiện hai nhóm công cụ bổ trợ: Bắc Kinh nhấn mạnh kiểm soát tổng hợp nguồn phát thải, chuyển đổi cơ cấu năng lượng và phối hợp vùng; London tập trung điều tiết giao thông thông qua vùng phát thải cực thấp và tiêu chuẩn phương tiện.

Đối với dữ liệu Việt Nam, bài viết sử dụng các bản tin quan trắc có nêu rõ trạm, ngày và giờ đo. Các trị số AQI tức thời được trình bày như ảnh chụp diễn biến tại thời điểm công bố, không được chuyển đổi thành nồng độ PM2.5 hoặc xem là trung bình ngày, trung bình tháng hay trung bình năm. Trong phạm vi nguồn công khai truy xuất được cho nghiên cứu này, chưa có một bộ dữ liệu mở, đồng nhất, đầy đủ chuỗi thời gian của từng trạm cho toàn năm 2026 để tính trung bình năm và so sánh liên đô thị. Vì vậy, bài viết không tự nội suy hoặc tạo ra các giá trị trung bình năm từ những bản tin rời rạc.

3. Kinh nghiệm quốc tế trong quản trị chất lượng không khí đô thị

3.1. Bắc Kinh: Kiểm soát ô nhiễm từ nguồn phát thải và phối hợp liên vùng

Bắc Kinh là trường hợp tiêu biểu về nỗ lực cải thiện chất lượng không khí tại một đô thị lớn chịu áp lực phát triển công nghiệp, giao thông và năng lượng cao. Trước tình trạng ô nhiễm bụi mịn nghiêm trọng, đặc biệt vào mùa đông, Trung Quốc triển khai các chương trình kiểm soát theo hướng tổng hợp, kết hợp điều chỉnh cơ cấu năng lượng, kiểm soát khí thải công nghiệp, nâng tiêu chuẩn phương tiện và tăng cường quản lý môi trường ở quy mô vùng.

Theo UNEP (2019), trong giai đoạn 2013–2017, nồng độ PM2.5 tại Bắc Kinh giảm 35%, trong khi khu vực lân cận giảm 25%. Số liệu của chính quyền Bắc Kinh cho thấy nồng độ PM2.5 trung bình năm giảm từ 89,5 µg/m³ năm 2013 xuống 30 µg/m³ năm 2022, tương ứng mức giảm khoảng 66,5% (Beijing Municipal Government, 2023). Những kết quả này gắn với nhiều biện pháp được triển khai đồng thời, vì vậy không thể quy toàn bộ mức giảm cho một công cụ đơn lẻ.

Kinh nghiệm thứ nhất là kiểm soát ô nhiễm cần bắt đầu từ nguồn phát thải, thay vì chỉ xử lý chất lượng không khí tại thời điểm ô nhiễm tăng cao. Chuyển đổi cơ cấu năng lượng, kiểm soát cơ sở công nghiệp và nâng tiêu chuẩn khí thải có ý nghĩa đối với kết quả dài hạn. Kinh nghiệm thứ hai là quản trị chất lượng không khí cần vượt qua giới hạn địa giới hành chính. Các chất ô nhiễm có thể phát tán giữa các địa phương; do đó, chính sách riêng lẻ của một thành phố khó đạt hiệu quả nếu các khu vực công nghiệp, năng lượng và giao thông ở vùng phụ cận không được quản lý đồng bộ. Kinh nghiệm thứ ba là mục tiêu môi trường cần được cụ thể hóa thành chỉ tiêu đo lường được, gắn với hệ thống quan trắc và cơ chế đánh giá định kỳ.

3.2. London: Công cụ kinh tế và điều tiết giao thông để giảm phát thải

London là trường hợp đáng chú ý về sử dụng công cụ điều tiết giao thông đô thị. Thành phố triển khai vùng phát thải cực thấp (Ultra Low Emission Zone – ULEZ), yêu cầu phương tiện đáp ứng tiêu chuẩn khí thải hoặc phải trả phí khi lưu thông trong khu vực áp dụng. Công cụ này tạo động lực kinh tế để chủ phương tiện chuyển sang phương tiện ít phát thải hơn, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp vận tải và người dân điều chỉnh lựa chọn phương tiện.

Theo báo cáo một năm triển khai ULEZ trên phạm vi toàn London, chính quyền thành phố ước tính trong năm 2024, nồng độ NO₂ ven đường toàn thành phố thấp hơn 27% so với kịch bản giả định không có ULEZ và các lần mở rộng. Tại khu vực trung tâm, mức chênh lệch ước tính là 54%; khu vực nội đô là 29% và ngoại vi là 24%. Báo cáo cũng ước tính lượng phát thải PM2.5 từ khí thải ô tô và xe tải nhẹ tại khu vực ngoại vi thấp hơn 31% so với kịch bản không mở rộng ULEZ (Greater London Authority, 2025). Đây là kết quả ước tính dựa trên kịch bản đối chứng, không phải phép đo trực tiếp chứng minh toàn bộ mức giảm do riêng ULEZ tạo ra.

Bài học từ London là công cụ kinh tế có thể tạo động lực thay đổi hành vi nếu được thiết kế rõ ràng, có lộ trình và được hỗ trợ bởi hệ thống giám sát thực thi. Tuy nhiên, chính sách hạn chế phương tiện phát thải cao cần đi kèm giao thông công cộng đủ năng lực, thuận tiện và có chi phí phù hợp. Nếu thiếu lựa chọn thay thế, chi phí chuyển đổi có thể tạo gánh nặng lớn đối với người lao động thu nhập thấp. Bên cạnh đó, đánh giá chính sách cần công khai phương pháp, kịch bản đối chứng và phạm vi tác động.

3.3. Xu hướng quốc tế: Quản trị dựa trên dữ liệu và sức khỏe cộng đồng

Một xu hướng đáng chú ý là chuyển từ quản lý theo ngưỡng nồng độ đơn lẻ sang quản trị dựa trên dữ liệu tích hợp. Cách tiếp cận này kết nối dữ liệu quan trắc môi trường với kiểm kê phát thải, dự báo khí tượng, thông tin giao thông và dữ liệu sức khỏe. Báo cáo State of Global Air 2025 cho thấy PM2.5 tiếp tục là yếu tố nguy cơ sức khỏe quan trọng trên phạm vi toàn cầu và nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách giảm phơi nhiễm dựa trên bằng chứng (HEI, 2025).

Hướng dẫn chất lượng không khí của WHO năm 2021 hạ mức khuyến nghị PM2.5 trung bình năm từ 10 µg/m³ xuống 5 µg/m³, phản ánh bằng chứng khoa học về tác động sức khỏe ngay cả ở mức phơi nhiễm thấp hơn trước đây (WHO, 2021). Điều này cho thấy chất lượng dữ liệu và năng lực phân tích chính sách là nền tảng để lựa chọn đúng nguồn phát thải cần ưu tiên, xác định nhóm dân cư cần bảo vệ và đánh giá hiệu quả đầu tư môi trường.

4. Thực trạng Việt Nam và những vấn đề đặt ra

4.1. Bằng chứng quan trắc công khai theo trạm và thời điểm

Để tránh đánh đồng dữ liệu tức thời với xu hướng dài hạn, bài viết tổng hợp một số quan trắc được Cục Môi trường công bố, trong đó mỗi trị số đều gắn với địa điểm, thời điểm và loại chỉ số cụ thể. Bảng 1 cho thấy cùng một đô thị, AQI có thể thay đổi đáng kể theo ngày và giờ; đồng thời, các trạm khác nhau có thể ghi nhận mức độ chất lượng không khí khác nhau trong cùng một thời điểm.

Nguồn: Cục Môi trường (2025, 2026a, 2026b, 2026c). Các trị số là AQI tại thời điểm được bản tin nêu, không phải nồng độ PM2.5 (µg/m³) và không đại diện cho trung bình ngày hoặc năm.

Bản tin ngày 16/1/2026 cho thấy ba trạm tại Hà Nội cùng ghi nhận AQI từ 121 đến 190, trong đó hai trạm ở mức xấu và một trạm ở mức kém. Ngày 27/1/2026, hai trạm 556 Nguyễn Văn Cừ và Công viên Nhân Chính lần lượt ghi nhận AQI 159 và 156; trạm Đại học Bách khoa vượt 200, thuộc mức rất kém. Tuy nhiên, đến 7 giờ ngày 23/2/2026, ba điểm đo được công bố ghi nhận AQI từ 51 đến 74, đều ở mức trung bình. Những quan trắc này minh họa tính biến động theo thời gian và vị trí, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải sử dụng chuỗi dữ liệu dài hạn để đánh giá hiệu quả chính sách (Cục Môi trường, 2026a, 2026b).

Các bản tin tuần của Cục Môi trường trong tháng 12/2025 cũng cho thấy ô nhiễm không chỉ xuất hiện ở Hà Nội. Trong tuần 3–9/12/2025, AQI ngày ở mức xấu được ghi nhận tại các trạm Bách Khoa, 556 Nguyễn Văn Cừ, một số trạm tại Hưng Yên, Bắc Ninh, Ninh Bình, Hải Phòng và Thái Nguyên; các trạm còn lại phần lớn ở mức kém. Trong tuần 24–30/12/2025, AQI ngày ở mức xấu tại trạm 556 Nguyễn Văn Cừ, Phố Hiến (Hưng Yên) và Sân vận động Gang Thép (Thái Nguyên), trong khi các trạm còn lại ở mức kém (Cục Môi trường, 2025b, 2025c). Đây là dấu hiệu cho thấy cần tiếp cận quản trị theo vùng, song không đủ để kết luận mức ô nhiễm trung bình năm của các địa phương.

Cần nhấn mạnh giới hạn dữ liệu: các bản tin chính thức đã truy xuất được cung cấp AQI theo thời điểm hoặc phân loại AQI theo tuần, nhưng không phải lúc nào cũng công bố bảng số liệu PM2.5 thô, liên tục theo từng trạm. Vì vậy, không thể tính trung bình năm hoặc so sánh định lượng dài hạn giữa các trạm chỉ từ các bản tin này. Để có phân tích định lượng đầy đủ hơn, cần tiếp cận chuỗi dữ liệu gốc đã được kiểm soát chất lượng, gồm thời gian đo, nồng độ PM2.5, tình trạng hiệu chuẩn, tỷ lệ dữ liệu hợp lệ và phương pháp tổng hợp.

4.2. Khung chính sách quốc gia giai đoạn 2026–2030 và các yêu cầu thực thi

Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo nội dung được Cục Môi trường công bố, mục tiêu tổng thể là kiểm soát, ngăn chặn và từng bước khắc phục ô nhiễm tại các khu vực kinh tế trọng điểm, tập trung vào Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, đồng thời tăng cường năng lực phòng ngừa và kiểm soát chất lượng không khí trên phạm vi cả nước.

Kế hoạch đặt ra mục tiêu đối với Hà Nội là đến năm 2030, PM2.5 trung bình năm tại các điểm đo của trạm quan trắc chất lượng không khí quốc gia giảm 20% so với mức trung bình năm 2024 và xuống dưới 40 µg/m³; tỷ lệ số ngày trong năm có VN_AQI ở mức tốt và trung bình đạt tối thiểu 80%. Đối với các tỉnh xung quanh Hà Nội gồm Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng và Ninh Bình, PM2.5 trung bình năm vào năm 2030 phải giảm tối thiểu 10% so với năm 2024. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị khác, mục tiêu được nêu là chỉ số VN_AQI năm sau tốt hơn năm trước (Cục Môi trường, 2025a).

Kế hoạch còn đặt mục tiêu quản lý, kiểm soát chặt chẽ 100% nguồn phát sinh khí thải lớn thuộc các loại hình có nguy cơ gây ô nhiễm cao như xi măng, nhiệt điện, luyện thép và lò hơi; kiểm soát khí thải phương tiện giao thông đường bộ theo lộ trình tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia; quản lý chặt 100% công trường xây dựng; chấm dứt đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời không đúng quy định. Đối với Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, kế hoạch đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% phương tiện giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch, năng lượng xanh hoặc thân thiện môi trường. Kế hoạch cũng đề ra mục tiêu cả nước có 1.200 công trình xây dựng xanh, trong đó Hà Nội tối thiểu 200 và Thành phố Hồ Chí Minh tối thiểu 500 công trình.

Về tổ chức thực hiện, Quyết định số 2530/QĐ-TTg định hướng đầu tư, nâng cấp hạ tầng và ứng dụng khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số vào quan trắc, giám sát, dự báo và cảnh báo nguồn thải, chất lượng không khí; đồng thời hình thành hệ thống cảnh báo, dự báo và kiểm soát ô nhiễm không khí quốc gia. Quy hoạch tổng thể quan trắc môi trường quốc gia theo Quyết định số 224/QĐ-TTg ngày 7/3/2024 được Cục Môi trường tóm lược với mạng lưới duy trì 19 trạm quan trắc không khí tự động, liên tục đã vận hành, hoàn thành đầu tư 18 trạm đang triển khai và tiếp tục bổ sung 31 trạm để hoàn thiện mạng lưới. Những con số này phản ánh quy hoạch và tiến độ triển khai, không nên hiểu là tất cả các trạm đã vận hành đầy đủ.

Ở cấp định hướng chính trị và điều hành, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 xác định giải quyết ô nhiễm không khí là một nhiệm vụ trọng tâm trong bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó biến đổi khí hậu. Chính phủ ban hành Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026 để triển khai Kết luận này. Cục Môi trường cho biết Chương trình hành động có 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm và 18 chỉ tiêu chủ yếu đến năm 2030. Như vậy, Quyết định 2530/QĐ-TTg là kế hoạch chuyên ngành về chất lượng không khí được ban hành từ năm 2025, còn Nghị quyết 208/NQ-CP năm 2026 là chương trình hành động rộng hơn về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu; hai văn bản có quan hệ bổ trợ nhưng không nên đánh đồng về phạm vi điều chỉnh.

4.3. Những vấn đề quản trị đặt ra

Thứ nhất, ô nhiễm không khí đô thị là vấn đề quản trị phát triển chứ không chỉ là vấn đề kỹ thuật môi trường. Các nguồn phát thải có thể bao gồm giao thông, xây dựng, công nghiệp, đốt sinh khối, hoạt động dân sinh và ô nhiễm vận chuyển từ xa. Tỷ trọng đóng góp của các nguồn không giống nhau giữa địa bàn và thời điểm, vì vậy không thể sử dụng một tỷ lệ chung để mô tả nguồn gây ô nhiễm cho mọi đô thị. Cần cập nhật kiểm kê phát thải theo không gian, thời gian và loại nguồn.

Thứ hai, khoảng cách giữa mục tiêu chính sách và năng lực thực thi vẫn là thách thức. Các mục tiêu như giảm PM2.5, nâng tỷ lệ ngày AQI tốt và trung bình, kiểm soát nguồn thải lớn hoặc chuyển đổi phương tiện công cộng chỉ có thể đạt được nếu được cụ thể hóa thành trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương và nhóm nguồn phát thải. Nếu trách nhiệm phân tán, thiếu cơ chế phối hợp và không có chỉ số đánh giá kết quả, việc thực thi dễ dừng lại ở kế hoạch hoặc biện pháp xử lý tình huống.

Thứ ba, dữ liệu quan trắc cần minh bạch, liên tục và có khả năng so sánh. Cần phân biệt dữ liệu từ trạm quan trắc chuẩn, dữ liệu cảm biến chi phí thấp và chỉ số tổng hợp trên ứng dụng thương mại. Các nguồn này có thể bổ trợ nhưng không thể mặc nhiên thay thế nhau trong đánh giá tuân thủ quy chuẩn hoặc xây dựng chính sách.

5. Hàm ý chính sách cho Việt Nam

5.1. Xây dựng cơ chế điều phối quản trị chất lượng không khí theo vùng

Cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa các địa phương có liên hệ về phát thải và điều kiện khí tượng, trước hết tại vùng Thủ đô và các khu vực công nghiệp tập trung ở miền Bắc. Cơ chế này cần xác định rõ cơ quan đầu mối, trách nhiệm chia sẻ dữ liệu, quy trình phối hợp khi xảy ra các đợt ô nhiễm nghiêm trọng và cơ chế đánh giá kết quả liên vùng. Kinh nghiệm Bắc Kinh cho thấy kiểm soát ô nhiễm khó đạt hiệu quả bền vững nếu chỉ tập trung trong địa giới một đô thị trong khi các nguồn phát thải có liên hệ chặt chẽ với khu vực xung quanh.

5.2. Chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả môi trường

Mỗi chương trình kiểm soát ô nhiễm cần có hệ thống chỉ tiêu đầu ra và kết quả rõ ràng. Bộ chỉ số có thể bao gồm nồng độ PM2.5, PM10, NO₂ và các chất ô nhiễm chủ yếu theo trung bình năm và ngắn hạn; số ngày chất lượng không khí đạt các mức theo quy chuẩn quốc gia; mức giảm phát thải của từng ngành, lĩnh vực và địa bàn; tỷ lệ nguồn phát thải lớn được kiểm kê, giám sát; và mức độ phơi nhiễm của nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Các chỉ tiêu cần có đường cơ sở, phương pháp tính thống nhất và được công bố định kỳ. Đặc biệt, cần tách bạch chỉ tiêu giảm phát thải với chỉ tiêu cải thiện nồng độ môi trường, bởi nồng độ không khí còn chịu ảnh hưởng của khí tượng và vận chuyển ô nhiễm.

5.3. Ưu tiên kiểm soát nguồn phát thải có đóng góp lớn và có khả năng can thiệp

Việc lựa chọn biện pháp cần dựa trên kiểm kê phát thải và phân tích nguồn. Đối với giao thông, cần kết hợp tiêu chuẩn khí thải, kiểm định phương tiện, phát triển giao thông công cộng, khuyến khích phương tiện ít phát thải và nghiên cứu vùng phát thải thấp theo lộ trình phù hợp. Đối với công nghiệp và năng lượng, cần tăng cường kiểm soát khí thải tại các cơ sở có nguy cơ phát thải lớn, thúc đẩy công nghệ sạch và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Đối với hoạt động xây dựng, cần kiểm soát bụi tại công trường, vận chuyển vật liệu và vệ sinh đường phố. Đối với khu vực nông thôn ven đô, cần hạn chế đốt phụ phẩm nông nghiệp và xử lý chất thải phù hợp. Các biện pháp cần được thiết kế theo đặc điểm từng đô thị, tránh áp dụng một gói chính sách đồng nhất.

5.4. Phát triển hệ thống quan trắc và nền tảng dữ liệu môi trường tích hợp

Việt Nam cần tiếp tục mở rộng mạng lưới quan trắc tự động, bảo đảm chất lượng thiết bị, quy trình hiệu chuẩn và khả năng kết nối dữ liệu giữa trung ương với địa phương. Cùng với đó, cần xây dựng nền tảng tích hợp dữ liệu quan trắc chất lượng không khí, kiểm kê phát thải, khí tượng và giao thông. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và mô hình dự báo có thể hỗ trợ cảnh báo sớm, nhận diện xu hướng ô nhiễm và đánh giá tác động của các kịch bản chính sách. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có giá trị khi dữ liệu đầu vào có chất lượng, thuật toán được kiểm định và kết quả dự báo được sử dụng trong quy trình ra quyết định.

5.5. Thiết kế chính sách bảo đảm công bằng môi trường

Các chính sách hạn chế phương tiện phát thải cao hoặc chuyển đổi công nghệ cần có lộ trình, đánh giá tác động phân phối và cơ chế hỗ trợ nhóm thu nhập thấp. Cần tránh tình trạng chi phí chuyển đổi chủ yếu dồn lên người lao động sử dụng phương tiện cũ nhưng chưa có điều kiện tiếp cận phương tiện thay thế. Đồng thời, cần ưu tiên bảo vệ trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền và người lao động thường xuyên làm việc ngoài trời. Trường học, bệnh viện, khu dân cư đông đúc và khu vực gần trục giao thông lớn cần được xem xét trong quy hoạch mạng lưới quan trắc và giải pháp giảm phơi nhiễm.

5.6. Tăng cường trách nhiệm giải trình và sự tham gia của xã hội

Cơ quan quản lý cần công khai dữ liệu chất lượng không khí, tiến độ thực hiện mục tiêu và kết quả kiểm soát nguồn phát thải. Doanh nghiệp cần chịu trách nhiệm về tuân thủ tiêu chuẩn khí thải và công khai thông tin theo quy định. Các tổ chức khoa học, cơ sở nghiên cứu và cộng đồng cần được tạo điều kiện tham gia giám sát, phản biện và đánh giá độc lập. Một cơ chế giải trình hiệu quả cần trả lời được ba câu hỏi: nguồn phát thải nào đang được kiểm soát, cơ quan nào chịu trách nhiệm và kết quả môi trường thực tế thay đổi ra sao.

6. Kết luận

Ô nhiễm không khí đô thị là thách thức môi trường có tính liên ngành, liên vùng và gắn chặt với mô hình phát triển kinh tế – xã hội. Kinh nghiệm Bắc Kinh cho thấy vai trò của kiểm soát tổng hợp nguồn phát thải, chuyển đổi năng lượng và phối hợp liên vùng. Kinh nghiệm London cho thấy công cụ kinh tế và điều tiết giao thông có thể góp phần cải thiện chất lượng không khí nếu được triển khai cùng hệ thống giao thông thay thế, lộ trình phù hợp và cơ chế đánh giá minh bạch.

Đối với Việt Nam, Quyết định số 2530/QĐ-TTg và Nghị quyết số 208/NQ-CP đã tạo nền tảng chính sách quan trọng cho giai đoạn hiện nay. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc vào năng lực chuyển hóa mục tiêu thành trách nhiệm cụ thể, dữ liệu tin cậy và kết quả môi trường có thể kiểm chứng. Yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện thể chế hay tăng cường đầu tư công nghệ, mà quan trọng hơn là đổi mới phương thức quản trị: từ quản lý phân tán sang phối hợp liên ngành, từ phản ứng ngắn hạn sang kiểm soát nguồn phát thải, từ đánh giá hoạt động sang đánh giá kết quả và từ quản lý hành chính sang trách nhiệm giải trình dựa trên bằng chứng.

Quản trị chất lượng không khí hiệu quả cần được coi là một bộ phận cấu thành của quản trị phát triển đô thị bền vững, trong đó sức khỏe người dân, chất lượng môi trường và hiệu quả kinh tế phải được đặt trong cùng một khuôn khổ chính sách.

TS.Vũ Lệ Hằng

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

 Tài liệu tham khảo

Beijing Municipal Government. (2023, January 5). Beijing's PM2.5 density slashes over past decade.
Cục Môi trường. (2025a, November 21). Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí. Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Cục Môi trường. (2025b, December 9). Hiện trạng và diễn biến chất lượng môi trường không khí khu vực phía Bắc từ ngày 03/12 đến ngày 09/12/2025. Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Cục Môi trường. (2025c, December 30). Chất lượng môi trường không khí khu vực phía Bắc từ ngày 24/12 đến ngày 30/12/2025. Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Cục Môi trường. (2026a, January 16). Ô nhiễm không khí tại Hà Nội duy trì mức xấu. Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Cục Môi trường. (2026b, January 27). Ô nhiễm không khí lại gia tăng ở mức nguy hiểm. Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Cục Môi trường. (2026c, February 23). Chất lượng không khí Hà Nội ở mức trung bình trong ngày khai xuân. Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc.
Cục Môi trường. (2026d, January 16). Quy hoạch tổng thể quan trắc môi trường quốc gia giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Chính phủ. (2026, August 4). Nghị quyết số 208/NQ-CP ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 75-KL/TW ngày 28 tháng 7 năm 2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.
Greater London Authority. (2025). London-wide Ultra Low Emission Zone: One year report.
Health Effects Institute. (2025). State of Global Air 2025: A report on air pollution and its role in the world’s leading causes of death.
Thủ tướng Chính phủ. (2025, November 19). Quyết định số 2530/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045.
United Nations Environment Programme. (2019). A review of 20 years’ air pollution control in Beijing.
World Health Organization. (2021). WHO global air quality guidelines: Particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng. (2026, July 28). Kết luận số 75-KL/TW về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.

Nguồn Kinh tế Môi trường: https://kinhtemoitruong.vn/quan-tri-chat-luong-khong-khi-do-thi-theo-huong-ben-vung-kinh-nghiem-quoc-te-va-ham-y-chinh-sach-cho-viet-nam-119991.html