Quảng Ninh - biến di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững

Tầm vóc kho tàng di sản và định hướng phát triển mới 

Quảng Ninh từ lâu được biết đến là vùng đất giàu tài nguyên thiên nhiên và kho tàng di sản văn hóa đặc sắc. Nếu trước đây, than đá được ví như “vàng đen”, tạo nền tảng cho sự phát triển của Vùng mỏ, thì trong không gian tăng trưởng mới, di sản đang dần trở thành nguồn lực quan trọng, góp phần định hình bản sắc và nâng cao sức cạnh tranh của địa phương.

Quảng Ninh hiện có 609 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích quốc gia, 103 di tích cấp thành phố; 13 Bảo vật Quốc gia; 132 lễ hội, trong đó 76 lễ hội đã được kiểm kê, đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể. Nổi bật là Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long và các giá trị văn hóa, lịch sử gắn với Yên Tử. Đây không chỉ là những tài sản vô giá về lịch sử, văn hóa và thiên nhiên, mà còn là nền tảng để tỉnh phát triển du lịch chất lượng cao, kinh tế di sản và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Du khách tham quan, khám phá văn hóa đặc sắc tại Bảo tàng Quảng Ninh

Nhận thức rõ giá trị đó, Quảng Ninh kiên trì thực hiện mục tiêu bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững. Công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích được triển khai theo hướng giữ gìn yếu tố gốc, đồng thời tăng cường quảng bá, nâng cao nhận thức cộng đồng và mở rộng khả năng khai thác giá trị di sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Trong 9 tháng năm 2026, tỉnh tập trung triển khai các khuyến nghị của UNESCO đối với Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc; hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng hai di tích cấp quốc gia và thẩm định hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với đình, miếu Phong Cốc. Cùng với đó, việc rà soát hiện trạng, phân loại mức độ xuống cấp và xây dựng kế hoạch tu bổ, phục hồi di tích giai đoạn 2026-2030 được đẩy mạnh. Ngành văn hóa đã hướng dẫn, thẩm định 30 dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, từng bước hoàn thiện cơ sở vật chất và điều kiện bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa.

Vườn tháp Huệ Quang tại Yên Tử thuộc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

Đáng chú ý, bảo tồn di sản ngày càng được lồng ghép chặt chẽ vào quy hoạch và các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Việc tham gia thẩm định các dự án nuôi trồng thủy sản, điều chỉnh quy hoạch và đầu tư phát triển góp phần hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến di tích, cảnh quan tự nhiên. Đây là bước đi cần thiết nhằm bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu tăng trưởng kinh tế với trách nhiệm gìn giữ tài nguyên văn hóa, thiên nhiên cho các thế hệ tương lai.

Song song với bảo tồn, Quảng Ninh đang khai thác hiệu quả giá trị di sản để tạo động lực tăng trưởng mới. Giai đoạn 2021 - 2025, toàn tỉnh thực hiện 31 dự án tu bổ di tích với tổng vốn đầu tư khoảng 850 tỷ đồng; trong đó, nguồn xã hội hóa và các nguồn hợp pháp khác chiếm 95,72%. Kết quả này cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng trong việc chung tay gìn giữ di sản, đồng thời giảm áp lực cho ngân sách nhà nước.

Du lịch di sản tiếp tục khẳng định vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế địa phương. Năm 2025, Quảng Ninh đón gần 21,3 triệu lượt khách, tổng thu du lịch đạt 57.003 tỷ đồng. Trong 7 tháng năm 2026, tỉnh đón khoảng 15,1 triệu lượt khách, doanh thu đạt hơn 44.300 tỷ đồng. Riêng vịnh Hạ Long và cụm di tích Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần thu hút lượng lớn khách tham quan, hành hương, tạo sức lan tỏa cho các hoạt động lưu trú, vận tải, thương mại và dịch vụ.

Thuyền ba vách trên vịnh Hạ Long là sản phẩm du lịch mới được du khách yêu thích

Từ những giá trị di sản đặc sắc, địa phương đang mở rộng các sản phẩm du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa, lễ hội và hoạt động kinh tế đêm.

Việc phục dựng lễ hội truyền thống, phát triển không gian biểu diễn nghệ thuật, ứng dụng công nghệ trong quảng bá điểm đến không chỉ giúp kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu của du khách mà còn tạo thêm việc làm, sinh kế cho người dân. Qua đó, di sản từng bước được chuyển hóa thành chuỗi giá trị kinh tế, gắn lợi ích bảo tồn với lợi ích cộng đồng.

Chuyển đổi số và tầm nhìn phát triển du lịch bền vững đến năm 2030 

Trong giai đoạn phát triển mới, Quảng Ninh tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản, dự kiến triển khai số hóa 65 di tích giai đoạn 2026 - 2027 với kinh phí hơn 13,2 tỷ đồng. Các giải pháp trưng bày số, công nghệ 3D, thực tế ảo và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung được kỳ vọng nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn, đồng thời tạo thêm phương thức tiếp cận di sản cho du khách.

Theo định hướng phát triển đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu đón 28 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt 160.000 - 180.000 tỷ đồng. Để hiện thực hóa mục tiêu này, yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng lượng khách mà còn phải nâng cao chất lượng sản phẩm, kiểm soát sức chứa tại các điểm đến, bảo vệ môi trường và bảo đảm lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.

Gìn giữ di sản gắn với phát triển kinh tế không đơn thuần là bài toán khai thác tài nguyên sẵn có, mà là quá trình xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên bản sắc, tri thức và sự sáng tạo. Những tài sản quý báu của Quảng Ninh kỳ vọng tiếp tục được bồi đắp, lan tỏa, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển xanh, bền vững và nâng tầm vị thế địa phương trên bản đồ du lịch quốc tế.