Quảng Trị: Sử làng biển trong nhà thờ họ Hồ Văn

Sắc phong năm Khải Định thứ chín (1924) cho phép thôn Quy Đức tiếp tục thờ phụng vị tiền hiền khai khẩn Hồ Văn Giao

Từ người mở đất đến đội thuyền triều Nguyễn

Theo lý lịch di tích do Bảo tàng tỉnh Quảng Trị lập, khoảng năm 1643, cư dân đến khai phá Thuận Cô Nam bên cửa sông Lý Hòa. Hồ Văn Giao, thủy tổ họ Hồ Văn, là một trong mười vị tiền hiền mở đất. Gần ba thế kỷ sau, sắc phong niên hiệu Khải Định thứ chín (1924) vẫn gọi ông là thần Khai khẩn Hồ Văn Giao đại lang, chuẩn cho thôn Quy Đức tiếp tục phụng thờ.

Làng ven biển ấy sống với thuyền, lưới, nghề đóng thuyền và chế biến hải sản. Trong số người họ Hồ Văn làm việc cho triều Nguyễn có Hồ Văn Thành, quê thôn Thuận Cô. Tờ Thị năm Minh Mạng thứ nhất (1820) còn lưu tại nhà thờ ghi cụ thể công việc của ông.

Nhà thờ họ Hồ Văn hiện đang lưu giữ khối tư liệu gốc của dòng họ có giá trị nghiên cứu về lịch sử, hành chính, văn hóa và Hán Nôm.

Bà Lê Thị Hoài Hương, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Trị

Hồ Văn Thành có công luân chuyển hàng hóa trên sông biển nên được thăng Cai đội, ban tước Thành Tín Hầu và giao chỉ huy hai đội thuyền Trường Đà, Thuận Hải. Ông phải theo sự sai phái của viên quản lý để đưa bạn thuyền thực hiện công vụ. Tờ Thị ghi cả phần thưởng lẫn trách nhiệm của người chỉ huy.

Dưới thời Gia Long, Trường Đà phụ trách chở hàng cho Nhà nước bằng thuyền; năm 1822, vua Minh Mạng đổi bộ phận này thành Tào chính. Hồ Văn Thành tiếp tục làm việc cho đến khi lâm bệnh. Năm 1826, Bộ Binh cấp bằng cho ông về quê nghỉ, giữ nguyên hàm.

Ba mươi năm sau, Thanh Hải bang thiếu người chỉ huy việc vận tải. Tào Chính Nha môn chọn thuyền hộ Hồ Văn Tài, còn gọi Hồ Văn Lai, quyền giữ chức Lãnh vận Thiên tổng. Tờ quyền cấp năm 1850 ghi lý do: “đầu quân niên thâm, hải trình am thục” - đã phục vụ lâu năm, thông thạo đường biển. Ông được giao dẫn người trong bang thi hành công vụ chuyên chở.

Bà Lê Thị Ngọc Hà, Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Trị trao bằng xếp hạng di tích cấp tỉnh cho nhà thờ họ Hồ Văn

Năm 1854, Hồ Văn Tài được cấp Bằng giữ chức Cai bang Đốc vận Thanh Hải. Đến ngày 25 tháng Chạp năm Tự Đức thứ 13, sắc chỉ chuẩn cho ông làm Đốc vận Trường Thuận bang; văn bản lại nhắc việc ông am hiểu các đường trên biển. Chức vụ của Hồ Văn Thành và Hồ Văn Tài khác nhau, nhưng lý do được giao việc đều gắn với kinh nghiệm sông biển: một người có công vận chuyển, người kia thông thạo hải trình.

Những văn bằng được giữ qua chiến tranh

Năm 1933, con cháu họ Hồ Văn dựng nhà thờ để thờ thủy tổ cùng các bậc tiền nhân. Trong chiến tranh, công trình từng được dùng làm nơi liên lạc, hoạt động cách mạng, cất giấu lương thực và vũ khí. Bom Mỹ phá hủy nhà thờ năm 1967. Gia phả cùng những giấy tờ quý được con cháu đem về các gia đình cất giữ.

Nhà thờ được dựng lại trên nền cũ năm 1999, rồi tiếp tục xây dựng vào năm 2023. Trong công trình hiện nay còn những tờ Thị, Bằng, Quyền cấp, sắc chỉ, gia phả và con dấu mà dòng họ đã gìn giữ. Các văn bản trải qua nhiều triều vua, từ Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đến Thành Thái, Khải Định, Bảo Đại.

Bên cạnh hồ sơ của hai người chỉ huy thuyền vận tải là sắc chỉ bổ nhiệm Hồ Văn Trị làm Biên tu Hàn lâm viện. Ông đỗ Cử nhân năm 1840, Tiến sĩ năm 1841, về sau giữ chức Tri phủ. Sắc chỉ ghi quê ông ở thôn Quy Đức; trong nhà thờ còn lưu con dấu gắn với ông và Hồ Văn Tài. Sắc phong thờ Hồ Văn Giao nhắc đến buổi đầu khai khẩn Thuận Cô. Những giấy tờ ấy ghi những công việc rất khác nhau của người trong họ.

Lãnh đạo xã Đông Trạch tặng hoa chúc mừng dòng họ Hồ Văn

Ông Võ Hải Quân, Chủ tịch UBND xã Đông Trạch, cho rằng việc xếp hạng di tích đặt thêm trách nhiệm lên chính quyền trong quản lý, bảo vệ tư liệu, hiện vật. Theo ông, địa phương cần giữ nguyên vẹn những gì thuộc về lịch sử, đồng thời “đưa di sản đến gần hơn với đời sống, với trường học, với cộng đồng”.

Ngày 15.7.2026, UBND tỉnh Quảng Trị ban hành Quyết định số 2824/QĐ-UBND xếp hạng Nhà thờ họ Hồ Văn, xã Đông Trạch là di tích lịch sử cấp tỉnh.

Ngày 26.9, UBND xã Đông Trạch tổ chức lễ công bố và đón nhận Bằng xếp hạng; đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thừa ủy quyền Chủ tịch UBND tỉnh trao bằng cho di tích.

Nhà thờ họ Hồ Văn lưu dấu người khai khẩn Thuận Cô, một vị tiến sĩ và những người được triều Nguyễn giao chỉ huy đội thuyền vận tải. Con cháu giữ được sắc phong, văn bằng, con dấu qua chiến tranh, để các đóng góp ấy còn có chứng tích gốc.