Quốc hội cho ý kiến về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với 06 tội danh

Sáng nay (20-8), tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội xem xét, cho ý kiến về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp

Trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an nêu rõ, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự (BLHS) dựa trên các nghị quyết, kết luận, chỉ thị quan trọng của Đảng, đặc biệt là các định hướng về cải cách tư pháp; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; hội nhập quốc tế; phát triển kinh tế tư nhân; phát triển kinh tế nhà nước; đấu tranh phòng, chống tội phạm phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và giảm dần phạm vi áp dụng hình phạt tử hình…

Quang cảnh phiên họp sáng 20/8

Về cơ bản, có thể khái quát tinh thần chỉ đạo trong các văn bản được nêu trên đối với việc xây dựng dự án BLHS (sửa đổi) trong 05 định hướng lớn.

Thứ nhất, các quy định của BLHS phải bảo đảm tính nghiêm minh góp phần xây dựng xã hội trật tự, kỷ cương, an toàn, lành mạnh; nhưng đồng thời, cũng thể hiện chính sách khoan hồng, tinh thần nhân văn, nhân đạo trong đấu tranh, xử lý tội phạm.

Thứ hai, BLHS phải góp phần thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, chuyển đổi số, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực phục vụ công cuộc phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.

Thứ ba, BLHS phải góp phần nội luật hóa các điều ước quốc tế, thỏa thuận quốc tế, cam kết quốc tế và khuyến nghị của các tổ chức quốc tế, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế của đất nước trong tình hình mới.

Thứ tư, BLHS phải bảo đảm tính bao quát, tính toàn diện và tính dự báo, bảo đảm cơ sở pháp lý để phòng ngừa, đấu tranh và xử lý đối với mọi hành vi nguy hiểm đến mức phải xử lý hình sự, đặc biệt là trong các lĩnh vực mới như công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, tội phạm trên không gian mạng…

Thứ năm, BLHS phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, khả thi và bảo đảm kỹ thuật lập pháp.

Việc sửa đổi BLHS dựa trên nền tảng Hiến pháp năm 2013; các văn bản luật có liên quan đến tư pháp, hình sự và nhiều văn bản luật chuyên ngành như Luật Đất đai; Luật Phòng, chống tham nhũng; Luật Trí tuệ nhân tạo; Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân; Luật Dữ liệu; Luật An ninh mạng; Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ; Luật Nghĩa vụ quân sự; Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước....

Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an trình bày Tờ trình về dự án Luật

Đại tướng Lương Tam Quang cũng cho biết, thực tiễn thời gian qua cho thấy, một số quy định của BLHS hiện hành đã bộc lộ những hạn chế, bất cập nhất định, chưa bao quát hết các hành vi nguy hiểm cho xã hội phát sinh trong thực tiễn, một số quy định có dấu hiệu chồng chéo, mâu thuẫn với các văn bản pháp luật có liên quan, đặc biệt là pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và các luật chuyên ngành.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc sửa đổi, bổ sung BLHS còn xuất phát từ yêu cầu thực hiện các điều ước, thỏa thuận, khuyến nghị, cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Ngoài ra, sự vận động và phát triển của đời sống kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới cũng đặt ra nhiều vấn đề mới cần được pháp luật hình sự điều chỉnh; xuất hiện nhiều hành vi vi phạm mới có tính nguy hiểm cao cho xã hội cần được quy định là tội phạm trong BLHS.

Từ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn nêu trên, có thể khẳng định rằng, việc sửa đổi, bổ sung BLHS là một yêu cầu khách quan, tất yếu và hết sức cần thiết nhằm bảo đảm cho công cụ pháp lý quan trọng này đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đồng thời phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Theo Đại tướng Lương Tam Quang, xây dựng BLHS (sửa đổi) nhằm tiếp tục thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng về công tác phòng, chống tội phạm trong điều kiện xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hội nhập quốc tế, vừa bảo đảm tính nhân đạo, khoan hồng, vừa bảo đảm tính răn đe, nghiêm khắc, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ chế độ, bảo vệ quyền con người, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và tổ chức, góp phần bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm cho mọi người được sống trong một môi trường xã hội và môi trường sinh thái an toàn, lành mạnh.

Việc xây dựng dự án BLHS (sửa đổi) bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật hình sự; thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng về phòng, chống tội phạm và cải cách tư pháp, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, bảo vệ môi trường...

Tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; lấy con người làm trung tâm, bảo đảm các nguyên tắc cơ bản như bình đẳng trước pháp luật, suy đoán vô tội, phân hóa trách nhiệm hình sự, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội.

Quang cảnh phiên họp

Kết hợp chặt chẽ giữa trừng trị nghiêm minh và khoan hồng, nhân đạo. Đối với các tội phạm đặc biệt nguy hiểm, có tổ chức, xuyên quốc gia cần xử lý nghiêm khắc; đồng thời mở rộng áp dụng các chính sách khoan hồng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng, thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác với cơ quan có thẩm quyền, tích cực khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại.

Bám sát thực tiễn, chủ động dự báo xu hướng tội phạm. Việc sửa đổi, bổ sung phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời dự báo các loại tội phạm trong tình hình mới, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, tài chính, môi trường, khai thác tài nguyên.

Bảo đảm tính rõ ràng, minh bạch, kế thừa và khả thi của quy định pháp luật. Các quy định của BLHS phải cụ thể, dễ hiểu, dễ áp dụng, hạn chế tối đa việc suy diễn, bảo đảm kỹ thuật lập pháp chặt chẽ, thống nhất; kế thừa các quy định còn phù hợp của BLHS hiện hành.

Bảo đảm phân hóa hợp lý trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hành chính. Cần phân định rõ giữa tội phạm và vi phạm hành chính, kỷ luật; giữa các mức độ nguy hiểm khác nhau của hành vi, từ đó áp dụng các chế tài tương xứng, bảo đảm công bằng và hiệu quả trong xử lý.

Tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế. Việc tham khảo các chuẩn mực và kinh nghiệm lập pháp quốc tế cần được thực hiện trên cơ sở phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội và truyền thống pháp lý của Việt Nam.

Bổ sung nhiều quy định mới

Dự thảo Bộ luật gồm 03 phần, 25 chương, 415 điều; so với BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025), đã bỏ 08 điều luật, bổ sung 14 điều luật mới, sửa đổi 307 điều luật, giữ nguyên 100 điều luật.

Cụ thể, về quy định liên quan đến tội phạm, bổ sung quy định về nhóm tội phạm có tổ chức và bổ sung tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức, nhằm tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa, xử lý sớm tội phạm, đồng thời nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

Bổ sung 09 tội danh mới, tập trung vào các lĩnh vực: trật tự quản lý kinh tế, an ninh mạng, công nghệ cao, môi trường, an toàn công cộng, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt...; đồng thời bổ sung vào cấu thành của các tội danh hiện hành một số hành vi khách quan mới, đặc biệt là các tội danh trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, lĩnh vực kinh tế, thương mại, lĩnh vực sở hữu trí tuệ... nhằm khắc phục các khoảng trống trong pháp luật hình sự, tránh bỏ lọt tội phạm; đáp ứng các yêu cầu về hội nhập quốc tế, phục vụ công tác phòng ngừa và đấu tranh với tội phạm trong tình hình mới.

Các ĐBQH thảo luận về dự thảo Luật

Bỏ, gộp, tách một số tội danh để bảo đảm tinh gọn, thống nhất; bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự, phản ánh đúng bản chất, vai trò và mức độ nguy hiểm của từng nhóm hành vi.

Về các quy định về hình phạt, thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với 06 tội, chỉ giữ lại hình phạt tử hình tại 04 tội gồm: phản bội Tổ quốc; giết người; khủng bố; sản xuất trái phép chất ma túy. Việc thu hẹp này thể chế hóa chủ trương của Đảng, phù hợp xu hướng lập pháp tiến bộ, nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác tư pháp hình sự, dẫn độ, tương trợ tư pháp.

Bỏ hình phạt cấm huy động vốn đối với pháp nhân thương mại phạm tội, vì hình phạt này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng thanh toán, phục hồi, duy trì hoạt động, trả lương cho người lao động và thực hiện nghĩa vụ bồi thường của pháp nhân.

Cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng bằng tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh, phù hợp với biến động giá cả, tiền lương, thu nhập, GDP bình quân đầu người và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội.

Mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại khung cơ bản đối với 10 tội danh về xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng, xâm phạm hoạt động tư pháp... phù hợp định hướng giảm hình phạt tù, mở rộng hình phạt không giam giữ. Đồng thời, dự thảo quy định người bị kết án trong thời gian chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ mà vi phạm nghĩa vụ thì có thể bị chuyển phần hình phạt còn lại thành hình phạt tù, nhằm bảo đảm hiệu lực thi hành bản án và tính nghiêm minh của pháp luật.

Bổ sung tình tiết tăng nặng “người phạm tội bỏ trốn và có quyết định truy nã” và “phạm tội nhằm chống chính quyền nhân dân”; sửa đổi tình tiết giảm nhẹ theo hướng ghi nhận việc thành khẩn khai báo ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra vụ án hình sự. Dự thảo cũng mở rộng phạm vi áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện theo hướng bỏ điều kiện “phạm tội lần đầu”, “có nơi cư trú rõ ràng”.

Bổ sung biện pháp tư pháp tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép; buộc dừng hoạt động tên miền, địa chỉ IP, thu hồi khóa mật mã; khôi phục lại tình trạng ban đầu, đáp ứng yêu cầu xử lý tội phạm trên không gian mạng, tội phạm sử dụng công nghệ cao.

Về các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới, thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo; đồng thời mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang.

Bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm gắn với điều kiện cụ thể. Trên cơ sở đó, dự thảo bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, đã khắc phục xong hậu quả và mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) cũng quy định trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì có thể miễn trách nhiệm hình sự, nhằm hạn chế phát sinh thủ tục tố tụng không cần thiết, bảo đảm chính sách nhân đạo, nhân văn.

Dự thảo Bộ luật cũng bổ sung 01 điều về giải thích từ ngữ để bảo đảm thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật; đồng thời, chỉnh lý thuật ngữ, dẫn chiếu để thống nhất với pháp luật chuyên ngành; bỏ một số quy định thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Thi hành án hình sự; điều chỉnh lại bố cục của một số tội danh để bảo đảm thống nhất, phù hợp về kỹ thuật lập pháp.