Quốc Tử Giám - 950 năm hun đúc và lan tỏa truyền thống hiếu học Việt Nam

Giếng Thiên Quang tại Quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Dấu mốc quan trọng của nền giáo dục Đại Việt

Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn coi trọng việc học, chăm lo đào tạo và sử dụng người tài. Quốc Tử Giám ra đời năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, tại kinh đô Thăng Long, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục Đại Việt, thể hiện tầm nhìn của các triều đại phong kiến về vai trò của tri thức và hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia.

Sự ra đời của Quốc Tử Giám gắn với những bước phát triển quan trọng của giáo dục nước ta dưới triều Lý. Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập, trở thành cơ sở giáo dục ở Trung ương do Nhà nước tổ chức.

Ba sự kiện có mối quan hệ chặt chẽ, tạo nền tảng cho hệ thống giáo dục và khoa cử của Đại Việt: Xây dựng nơi tôn vinh đạo học, tổ chức thi tuyển và hình thành cơ sở đào tạo nhân tài. Quốc Tử Giám được xem là trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, đảm nhiệm việc đào tạo, bồi dưỡng những người có học vấn, phục vụ công cuộc xây dựng và quản lý đất nước.

Trải qua các triều đại, Quốc Tử Giám từng bước được mở rộng, củng cố. Dưới thời Trần, nhà trường được tu sửa, việc tuyển chọn người học dần mở rộng đến những người có học lực xuất sắc ngoài tầng lớp quý tộc. Đặc biệt, Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Với học vấn uyên bác, đức độ và sự tận tâm với nghề dạy học, ông trở thành tấm gương tiêu biểu của truyền thống tôn sư trọng đạo trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Đến thời Lê sơ, nhất là dưới triều vua Lê Thánh Tông, giáo dục Nho học và chế độ khoa cử phát triển mạnh. Năm 1483, Quốc Tử Giám được mở rộng quy mô; năm 1484, triều đình cho dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi danh những người đỗ đạt qua các khoa thi. Việc đào tạo, tuyển chọn và tôn vinh nhân tài được chú trọng, góp phần xây dựng đội ngũ quan lại có học vấn, củng cố bộ máy nhà nước.

Qua các thời Mạc, Lê Trung Hưng, Quốc Tử Giám tiếp tục được tu sửa, duy trì hoạt động trong những điều kiện lịch sử khác nhau. Đầu thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn định đô tại Huế và tổ chức cơ sở đào tạo ở kinh đô mới, Quốc Tử Giám Thăng Long không còn giữ chức năng trường học Trung ương. Quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám qua nhiều lần tu bổ, bảo tồn vẫn lưu giữ những dấu ấn quan trọng của lịch sử giáo dục và văn hóa dân tộc.

Nơi lưu giữ những giá trị của nền quốc học Việt Nam

Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám giữ vai trò đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức Nho học, góp phần hình thành nguồn nhân lực phục vụ đất nước. Hoạt động giáo dục gắn với chế độ khoa cử đã khuyến khích tinh thần học tập trong xã hội, thúc đẩy truyền thống khuyến học ở gia đình, dòng họ và các làng quê.

Nhiều nhà giáo, nhà khoa bảng trưởng thành hoặc từng đảm nhiệm trọng trách tại Quốc Tử Giám đã có những đóng góp quan trọng cho nền học thuật, văn hóa dân tộc. Tiêu biểu là Chu Văn An với tấm gương về đạo đức, nhân cách và tinh thần tận tụy với sự nghiệp giáo dục; Ngô Sĩ Liên, nhà sử học từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, có đóng góp lớn trong việc biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Những trí thức ấy thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa giáo dục, xây dựng đội ngũ nhân tài và gìn giữ tri thức của dân tộc.

Một trong những di sản có giá trị đặc biệt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là hệ thống 82 bia Tiến sĩ, ghi danh những người đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Các bia được dựng trong giai đoạn 1484-1780, lưu giữ nhiều thông tin về khoa thi, tên tuổi, quê quán, thứ bậc của người đỗ đạt và quan niệm của các triều đại đối với giáo dục, nhân tài.

Du khách tham quan bia Tiến sĩ tại Văn miếu - Quốc Tử Giám.

Trên các bia Tiến sĩ có lưu danh nhiều trí thức tiêu biểu, như: Lương Thế Vinh, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm. Những tư liệu này có giá trị nghiên cứu về lịch sử, giáo dục, tư tưởng, văn học, nghệ thuật và địa danh Việt Nam. Đặc biệt, bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba (1442), do Thân Nhân Trung soạn, có câu nói nổi tiếng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Tư tưởng ấy khẳng định vai trò quyết định của nhân tài đối với sự thịnh suy của đất nước, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của người có học đối với quốc gia, dân tộc.

Giá trị của di sản đã được ghi nhận ở tầm quốc gia và quốc tế. Năm 2010, bia Tiến sĩ được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương; năm 2011 được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới cấp quốc tế. Ngày 10/5/2012, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ngày 14/1/2015, 82 bia Tiến sĩ được công nhận là bảo vật quốc gia.

Những ghi nhận này khẳng định tầm vóc của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc và ký ức nhân loại. Qua đó, những giá trị về hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài tiếp tục được lan tỏa, trở thành nền tảng tinh thần quan trọng trong đời sống xã hội.

Phát huy truyền thống hiếu học trong giai đoạn mới

Truyền thống giáo dục và trọng dụng nhân tài của dân tộc được Đảng, Nhà nước kế thừa, phát triển qua các thời kỳ cách mạng. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định chống nạn mù chữ là một trong những nhiệm vụ cấp bách của chính quyền cách mạng. Tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 3/9/1945, Người khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.

Phong trào Bình dân học vụ được phát động rộng khắp, khơi dậy tinh thần học tập trong các tầng lớp nhân dân, huy động người biết chữ tham gia dạy người chưa biết chữ. Qua các thời kỳ kháng chiến, kiến quốc, xây dựng và phát triển đất nước, sự nghiệp giáo dục luôn được quan tâm, hướng đến mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.

Trong giai đoạn hiện nay, trước yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia, giáo dục và đào tạo tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển năng lực người học, xây dựng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.

Việc kế thừa truyền thống hiếu học cần được cụ thể hóa bằng xây dựng xã hội học tập, khuyến khích tinh thần tự học, học tập suốt đời; gắn kiến thức trong nhà trường với thực tiễn lao động, sản xuất và đời sống. Cùng với đó, cần đề cao thực học, năng lực thực chất, sự trung thực trong học tập, thi cử và nghiên cứu khoa học; khắc phục bệnh thành tích, gian lận và tâm lý chạy theo bằng cấp.

Truyền thống tôn sư trọng đạo tiếp tục được thể hiện qua sự quan tâm xây dựng đội ngũ nhà giáo có trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức và tinh thần trách nhiệm; xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, nhân văn. Học vấn cần gắn với nhân cách, tri thức phải đi đôi với đạo đức và trách nhiệm công dân. Đây cũng là những giá trị cốt lõi được gửi gắm qua tấm gương Chu Văn An và các bậc hiền tài trong lịch sử.

Cùng với phát triển giáo dục, việc phát hiện, đào tạo và trọng dụng nhân tài có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển đất nước. Nghị quyết số 45-NQ/TW, ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức; Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã nhấn mạnh yêu cầu phát huy trí tuệ, năng lực sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Du khách tìm hiểu lịch sử tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Kết luận số 105-KL/TW, ngày 15/10/2026 của Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn tiếp tục xác định nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia. Việc phát hiện, lựa chọn, đánh giá và sử dụng nhân tài cần gắn với nhiệm vụ, sản phẩm, kết quả và giá trị cống hiến; bố trí đúng sở trường, tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát huy năng lực, sức sáng tạo.

Đây chính là sự kế thừa và phát triển tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” trong điều kiện mới. Trọng dụng nhân tài cần đi đôi với xây dựng môi trường làm việc thuận lợi, khuyến khích nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, tạo cơ hội để đội ngũ trí thức trong nước và người Việt Nam ở nước ngoài đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Bên cạnh đó, bảo tồn và phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần gắn với giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Việc gìn giữ di tích, văn bia, tư liệu và hiện vật phải dựa trên cơ sở khoa học, tôn trọng giá trị gốc; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong nghiên cứu, trưng bày và quảng bá di sản. Các địa phương cần quan tâm bảo tồn di tích lịch sử, văn hóa, những địa chỉ đỏ và truyền thống khoa bảng, khuyến học, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc.

Quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Đối với thế hệ trẻ, phát huy truyền thống hiếu học cần được thể hiện bằng ý chí tự lực, tinh thần vượt khó, chủ động tiếp cận tri thức mới, nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ và kỹ năng. Mỗi học sinh, sinh viên cần rèn luyện tư duy độc lập, năng lực sáng tạo, tinh thần trung thực và trách nhiệm với cộng đồng; sẵn sàng đảm nhận những nhiệm vụ khó, đóng góp vào sự phát triển của quê hương, đất nước.

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam (1076-2026) là dịp nhìn lại chặng đường lịch sử vẻ vang của nền giáo dục dân tộc, tri ân các thế hệ nhà giáo, trí thức đã đóng góp cho đất nước; đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm trong cán bộ, đảng viên và nhân dân. Những giá trị được hun đúc qua gần một thiên niên kỷ tiếp tục là nguồn động lực để mỗi người Việt Nam nuôi dưỡng khát vọng học tập, sáng tạo và cống hiến, góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.