Quy chế 'thành viên liên kết' của EU cho Canada có ý nghĩa gì?

Chủ tịch EC Ursula von der Leyen phát biểu tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg, Pháp. Ảnh: THX/TTXVN

Theo truyền thông phương Tây, EU chưa có định nghĩa chính thức về “thành viên liên kết”, dù nhiều quốc gia đã thiết lập quan hệ đặc biệt với khối thông qua các hiệp định về thương mại, an ninh và hợp tác chính trị.

Một quy chế chưa từng tồn tại

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 17/9 đề nghị Thủ tướng Canada Mark Carney cùng làm việc để “mở cánh cửa” cho Canada trở thành quốc gia đầu tiên có quy chế thành viên liên kết của EU.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Canada đang đối đầu thương mại với Mỹ, trong khi EU cũng tìm cách củng cố quan hệ với các đối tác phương Tây khi quan hệ với Washington xuất hiện nhiều bất đồng.

Tuy nhiên, “thành viên liên kết” không phải một cấp độ thành viên được EU quy định. Khối hiện có nhiều hình thức hợp tác với các nước bên ngoài, trong đó đáng chú ý là Association Agreements (Hiệp định liên kết). Hơn 20 quốc gia, từ Albania, Israel đến Ukraine, đã ký các thỏa thuận dạng này với EU.

Các hiệp định tạo khuôn khổ cho quan hệ về thương mại, an ninh và nhiều lĩnh vực khác, đồng thời có thể đưa đối tác tiến gần hơn tới EU. Dù vậy, chưa rõ đề xuất dành cho Canada có dựa trên mô hình này hay sẽ tạo ra một cơ chế hoàn toàn mới.

Canada có thể nhận được gì?

Nếu được cụ thể hóa, một quy chế đặc biệt có thể giúp Canada tăng cường hợp tác với thị trường chung châu Âu mà không cần trở thành thành viên đầy đủ của EU.

Thủ tướng Carney hoan nghênh đề xuất nhưng nhấn mạnh Canada không tìm cách gia nhập EU. Phát biểu tại Nghị viện châu Âu ngày 18/9, ông cho rằng điều quan trọng không phải tên gọi của mô hình mà là “nội dung” hai bên thực sự xây dựng.

Canada và EU dự kiến có thể thảo luận sâu hơn tại hội nghị thượng đỉnh ở Montreal ngày 29-30/10.

Về phía EU, việc thiết lập quan hệ sâu rộng hơn với Canada có thể giúp khối củng cố một đối tác quan trọng trong nhóm các nền dân chủ phương Tây. Hai bên vốn đã có quan hệ thương mại và chính trị đáng kể, nhưng một khuôn khổ mới có thể mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực chiến lược khác.

Thách thức lớn nhất nằm ở nội bộ EU

Đề xuất của bà von der Leyen chưa đồng nghĩa Canada đã được trao một quy chế mới. Những quyết định quan trọng về quan hệ chính thức giữa EU với các quốc gia bên ngoài thường cần sự đồng thuận của toàn bộ 27 nước thành viên.

Đức hoan nghênh ý tưởng tăng cường quan hệ với Canada nhưng cho rằng cần xem xét lại cả tên gọi lẫn mô hình. Ireland, nước đang giữ chức chủ tịch luân phiên EU, cho biết sẵn sàng nghiên cứu khả năng áp dụng quy chế này cho Canada.

David McAllister, Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Nghị viện châu Âu, thận trọng hơn khi cho rằng các điều khoản cụ thể của đề xuất cần được đánh giá kỹ lưỡng.

Điều đó đồng nghĩa con đường từ một tuyên bố chính trị đến một cơ chế hợp tác chính thức vẫn còn khá dài.

Vì sao Mỹ đặc biệt chú ý?

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Thủ tướng Canada Mark Carney tại cuộc gặp ở Nhà Trắng, Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN

Đề xuất của EU cũng lập tức thu hút sự chú ý của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ông cho rằng việc Canada trở thành thành viên liên kết của EU có thể bị xem là một “hành động thù địch” và cảnh báo Washington có thể áp thêm các biện pháp hạn chế thương mại với châu Âu.

Ông Carney khẳng định Canada không tìm cách hình thành một khối quyền lực đối đầu Mỹ. Ottawa muốn kết hợp thế mạnh với các đối tác để bảo vệ lợi ích kinh tế và các giá trị chung.

Fabian Zuleeg, Giám đốc điều hành Trung tâm Chính sách châu Âu, cho rằng phản ứng của ông Trump cho thấy sáng kiến EU-Canada có ý nghĩa đáng kể. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh tên gọi cuối cùng không quan trọng bằng việc hai bên biến đề xuất thành những cơ chế hợp tác cụ thể.

Vì vậy, “thành viên liên kết” hiện mới là một ý tưởng chính trị hơn là một quy chế pháp lý. Ý nghĩa thực sự của sáng kiến sẽ phụ thuộc vào việc EU và Canada định hình quyền lợi, nghĩa vụ và phạm vi hợp tác như thế nào trong các cuộc đàm phán sắp tới.