Quy định bao bì thuốc lá: Cần cú huých mạnh tay từ Luật

Đại biểu Vũ Văn Tiến - Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng - phát biểu

Chiều 9/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Trong đó, nội dung sửa đổi Điều 15 về diện tích và hình thức in cảnh báo sức khỏe trên bao bì sản phẩm trở thành tâm điểm tranh luận sôi nổi của các đại biểu.

Áp lực từ gánh nặng 108 nghìn tỷ và thực trạng cảnh báo "nhờn thuốc"

Những con số được đưa ra tại phiên họp vẽ nên bức tranh đáng báo động về tác hại của thuốc lá. Mỗi năm tại Việt Nam có hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá. Đặc biệt, thiệt hại kinh tế và y tế ước tính lên tới khoảng 108 nghìn tỷ đồng (tính riêng năm 2022, tương đương hơn 1,1% GDP).

Khoản thiệt hại khổng lồ này bao gồm toàn bộ tổn thất đối với xã hội: từ chi phí khám chữa bệnh, điều trị các căn bệnh nặng như ung thư phổi, tim mạch, đột quỵ, cho đến chi phí mất năng suất lao động do ốm đau và tổn thất do tử vong sớm trong độ tuổi lao động. Con số này vượt gấp nhiều lần nguồn thu ngân sách từ thuế thuốc lá, cho thấy "bài toán ngược" khi Nhà nước thu về 1 đồng tiền thuế nhưng xã hội phải gánh chịu tới 6 đồng tiền thiệt hại về y tế và kinh tế.

Đại biểu tham dự phiên họp

Trong bối cảnh đó, bao bì sản phẩm hiện là "kênh tiếp thị tự thân" cuối cùng còn sót lại của ngành công nghiệp thuốc lá. Tuy nhiên, công cụ phòng ngừa trực tiếp này tại Việt Nam đang bộc lộ nhược điểm lo ngại. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng cho thấy cả 6 mẫu cảnh báo bằng hình ảnh áp dụng từ năm 2013 đều bị giảm hiệu quả rõ rệt, trong đó có 3 mẫu rơi xuống dưới mức trung bình do đã tồn tại suốt 13 năm mà không được thay đổi hay đổi mới nội dung. Quy định diện tích cảnh báo tối thiểu 50% hiện nay đã duy trì hơn một thập kỷ, bị đánh giá là không còn đủ sức răn đe để ngăn chặn hành vi bắt đầu hút thuốc, nhất là ở giới trẻ.

Đề xuất nâng diện tích cảnh báo

Nhìn nhận công tác phòng ngừa là trụ cột quan trọng nhất, các đại biểu Quốc hội đã đồng loạt lên tiếng phân tích và kiến nghị những giải pháp mang tính đột phá nhằm siết chặt quy định về bao bì. Đại biểu Vũ Văn Tiến, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, đã dẫn chứng Báo cáo tổng hợp của Văn phòng Quốc hội ghi nhận 12 ý kiến đại biểu cùng Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đều chính thức kiến nghị đưa mức cảnh báo 85% vào Luật. Nhấn mạnh việc không thể để thêm một thế hệ trẻ bước vào vòng xoáy lệ thuộc thuốc lá, đại biểu bức xúc đặt câu hỏi trước Quốc hội rằng tại sao một vấn đề đã chín, đã rõ, đủ cơ sở lại không trở thành quy định cụ thể trong luật. Từ đó, đại biểu kiến nghị sửa đổi ngay Điều 15 theo hướng bắt buộc cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 85% diện tích mặt chính trước và sau.

Đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên - Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang - phát biểu

Đồng quan điểm trên, đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên, Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang, khẳng định rằng nếu dự thảo Luật không ấn định mục tiêu cuối cùng mà chỉ giao Chính phủ quy định lộ trình thì định hướng chính sách sẽ chưa đủ rõ ràng. Do đó, đại biểu đề nghị cần thiết phải quy định ngay mốc tối thiểu 85% diện tích hình ảnh vào ngay trong lòng văn bản luật, rồi sau đó mới giao Chính phủ quyết định thời điểm thực hiện cụ thể.

Không dừng lại ở đó, tiến thêm một bước nhằm triệt tiêu sức hấp dẫn thị giác của sản phẩm, đại biểu Lê Thanh Hoàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa, đề xuất nghiên cứu sửa đổi Điều 15 theo hướng quy định sản phẩm thuốc lá phải sử dụng bao bì chuẩn hóa (bao bì trơn) với màu sắc thống nhất. Theo đại biểu, vỏ bao tuyệt đối không được thể hiện logo, họa tiết hay màu sắc trang trí thương hiệu; tên nhãn hiệu chỉ được in theo phông chữ và kích thước thống nhất, trong khi diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh phải chiếm ít nhất 80% bề mặt trước và sau.

Kinh nghiệm quốc tế từ các nước trên thế giới

Để củng cố thêm sức nặng cho các kiến nghị lập pháp, nhiều bài học thực tiễn từ các quốc gia trên thế giới đã được mang ra phân tích tại nghị trường. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), diện tích cảnh báo sức khỏe lý tưởng nhất là 85% diện tích mỗi mặt chính. Thực tế cho thấy nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới đã đi đầu áp dụng thành công như Timor-Leste với mức cảnh báo lên tới 92,5% (85% mặt trước và 100% mặt sau), hay Thái Lan đã duy trì ổn định mức 85% ở cả hai mặt chính.

Minh chứng sinh động nhất được mang trực tiếp đến phiên họp là cây thuốc lá mua từ Pháp do đại biểu Vũ Văn Tiến giới thiệu. Tại đây, bao bì sử dụng hình ảnh thương tổn thực tế rất lớn, kết hợp thông điệp trực diện về các hậu quả nghiêm trọng như nguy cơ mù lòa, ung thư miệng và họng, đột quỵ, tàn tật, giảm khả năng sinh sản, hay cảnh báo 9 trong số 10 ca ung thư phổi đều do thuốc lá; đồng thời ngay bên dưới luôn in sẵn thông tin về dịch vụ hỗ trợ cai thuốc.

Bên cạnh đó, mô hình bao bì trơn (bao bì chuẩn hóa) theo Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) cũng đã được triển khai hiệu quả tại Australia, Đan Mạch, Phần Lan và Thái Lan. Kinh nghiệm quốc tế khẳng định việc loại bỏ hoàn toàn các yếu tố trang trí thương hiệu kết hợp với hình ảnh cảnh báo trực diện khổ lớn chính là "liều thuốc" mạnh mẽ nhất giúp triệt tiêu sức hấp dẫn thị giác đối với giới trẻ, qua đó gia tăng tỷ lệ có ý định bỏ thuốc lên nhiều lần.

Đại biểu tham dự phiên họp

Cần giải pháp hỗ trợ cai nghiện song hành và nhân văn

Bên cạnh các ý kiến đề xuất siết chặt răn đe, phiên thảo luận cũng ghi nhận góc nhìn đa chiều, chú trọng đến tâm lý người tiêu dùng từ đại biểu Phạm Văn Hoà, Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp.

Thống nhất cao với chủ trương tăng diện tích cảnh báo để tạo tác động trực quan, đại biểu Phạm Văn Hoà mở ra một góc nhìn cần suy ngẫm: "Thực tế, nhiều hình ảnh cảnh báo trên bao thuốc lá rất đáng sợ, khiến người nhìn cảm thấy ái ngại. Tuy nhiên, tại sao người ta vẫn tiếp tục hút? Đây là vấn đề cần suy nghĩ thêm".

Từ thực tế đó, đại biểu Phạm Văn Hòa nhấn mạnh công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá không thể chỉ dựa vào sự răn đe: "Bên cạnh các biện pháp cảnh báo, ngăn chặn và hạn chế, chúng ta cũng cần có giải pháp hỗ trợ người nghiện thuốc lá cai nghiện, với cách tiếp cận phù hợp và nhân văn".

Đổi mới diện tích cảnh báo và bao bì trơn không chỉ là xu thế tất yếu của thế giới, mà còn là đòi hỏi cấp bách để bảo vệ giống nòi, hướng tới một tương lai không khói thuốc.