Quy định mới về xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi

Một phiên tòa được tổ chức theo mô hình “Phòng xử án thân thiện”. Ảnh: CTV

Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật thời gian qua cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn còn một số hạn chế nhất định như: Trong một số trường hợp còn thiên về áp dụng hình phạt, chưa chú trọng đầy đủ đến các biện pháp thay thế xử lý hình sự; việc áp dụng các cơ chế chuyển hướng còn chưa đồng bộ, hiệu quả chưa cao. Những bất cập này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật theo hướng nhân đạo, phù hợp với chuẩn mực quốc tế về tư pháp đối với người chưa thành niên.

Trước yêu cầu đó, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước phát triển quan trọng nhằm thiết lập cơ chế xử lý phù hợp hơn đối với người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật. Cơ sở pháp lý nền tảng là Bộ luật Hình sự, trong đó, Chương XII quy định riêng về người dưới 18 tuổi phạm tội. Theo quy định tại Điều 91, việc xử lý phải bảo đảm nguyên tắc đặt lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên lên hàng đầu, lấy giáo dục là chủ yếu, hạn chế áp dụng hình phạt tù và ưu tiên áp dụng các biện pháp thay thế.

Bên cạnh đó, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định các thủ tục tố tụng đặc thù đối với người dưới 18 tuổi, như bảo đảm sự tham gia của người đại diện hợp pháp, người bào chữa; hạn chế việc hỏi cung vào ban đêm; bảo vệ bí mật đời sống riêng tư; đồng thời yêu cầu các cơ quan tiến hành tố tụng phải có phương pháp tiếp cận phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

Đặc biệt, việc ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên đã đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng trong chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi. Luật này thiết lập khuôn khổ pháp lý chuyên biệt, trong đó, lần đầu tiên quy định một cách hệ thống về các biện pháp xử lý chuyển hướng, nhằm thay thế hoặc hạn chế việc xử lý bằng con đường tố tụng hình sự truyền thống.

Theo quy định tại Điều 36 của Luật Tư pháp người chưa thành niên, các biện pháp xử lý chuyển hướng được áp dụng trong những trường hợp nhất định, trên cơ sở xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người chưa thành niên và khả năng tự sửa chữa sai lầm.

Cụ thể, tại khoản 1 Điều 36, các biện pháp xử lý chuyển hướng bao gồm: “Khiển trách; cảnh cáo; hòa giải giữa người phạm tội và người bị hại; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; áp dụng các chương trình phục hồi, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng”.

Đồng thời, tại Điều 37 đến Điều 41 của Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định cụ thể về điều kiện, trình tự, thủ tục áp dụng từng biện pháp chuyển hướng, bảo đảm việc áp dụng được thực hiện một cách linh hoạt, phù hợp với từng trường hợp cụ thể và hướng tới mục tiêu giáo dục, phục hồi đối với người chưa thành niên. Việc áp dụng các biện pháp này được thực hiện trên cơ sở xem xét toàn diện các yếu tố như độ tuổi, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân người phạm tội và khả năng tự sửa chữa sai lầm. Đồng thời, pháp luật cũng quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng trong quá trình giám sát, giáo dục người chưa thành niên.

Có thể thấy, các quy định mới đã thiết lập cơ chế xử lý mang tính phân hóa rõ rệt, theo hướng giảm thiểu việc áp dụng hình phạt, đặc biệt là hình phạt tù, đồng thời mở rộng khả năng áp dụng các biện pháp mang tính giáo dục, phục hồi. Điều này không chỉ phù hợp với bản chất của chính sách hình sự đối với người chưa thành niên, mà còn tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em.

Như vậy, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi theo định hướng ưu tiên biện pháp chuyển hướng đã thể hiện rõ tính nhân đạo, tiến bộ của pháp luật Việt Nam. Các quy định này không chỉ bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, mà còn góp phần tạo điều kiện để người dưới 18 tuổi có cơ hội sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa tội phạm trong thanh thiếu niên, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Thượng úy Trần Nhật Minh Hải, Viện Kiểm sát quân sự khu vực 2 Bộ đội Biên phòng