Quy hoạch sông Hồng - Biến khát vọng trở thành biểu tượng phát triển của Thủ đô

Lời tòa soạn: Chưa bao giờ Hà Nội đứng trước cơ hội tổ chức lại không gian hai bờ sông Hồng với quy mô và tầm nhìn lớn như hiện nay. Trên khoảng 40km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, hơn 11.400ha được nghiên cứu tái cấu trúc, gắn với 18 dự án thành phần về giao thông, công viên, chỉnh trị dòng sông, đô thị định cư và tái thiết. Từ một không gian lâu nay chủ yếu gắn với yêu cầu phòng, chống lũ, sông Hồng đang được định vị trở thành trục cảnh quan, sinh thái, văn hóa và phát triển quan trọng của Thủ đô. Để tỏ tường kế hoạch của Hà Nội và mong mỏi của người dân từ cuộc tái thiết này, Báo Xây dựng khởi đăng loạt bài: "Quy hoạch sông Hồng - Biến khát vọng trở thành biểu tượng phát triển của Thủ đô?".

Bài 1: 18 dự án sẽ thay đổi diện mạo hai bờ sông Hồng ra sao?

18 dự án thành phần về giao thông, công viên, chỉnh trị sông và phát triển đô thị đang định hình không gian mới hai bờ sông Hồng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa quy hoạch, bài toán đặt ra là bảo đảm các dự án được triển khai đồng bộ, kết nối hạ tầng, hài hòa giữa phát triển đô thị với an toàn đê điều, thoát lũ.

Dựng "bộ khung" phát triển hai bờ sông

Hà Nội đang tổ chức lấy ý kiến nhân dân đối với Đồ án Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000 và Phương án, vị trí đường bộ Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng. Phạm vi nghiên cứu kéo dài khoảng 40km, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với diện tích khoảng 11.418ha.

Tái thiết sông Hồng được đặt trong yêu cầu phát triển đồng bộ giao thông, đô thị, cảnh quan và bảo đảm an toàn phòng, chống lũ. Ảnh: Tiến Hào

Theo ông Đào Duy Hưng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, việc điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng được thực hiện trên cơ sở những thay đổi lớn về định hướng phát triển đô thị và các chủ trương mới của Trung ương, Thành phố.

Những cơ sở quan trọng gồm Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 18/NQ-HĐND ngày 11/5/2026 của HĐND Thành phố quyết định chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng và Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13/5/2026 của UBND Thành phố phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Ông Hưng cho biết, việc điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là bước cụ thể hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, đồng thời bảo đảm tính thống nhất của cấu trúc không gian hai bên sông.

Theo thuyết minh của Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng có quy mô sử dụng đất khoảng 11.418ha, gồm 18 dự án thành phần. Trong đó, có 2 dự án giao thông, 11 dự án công viên, 2 dự án kè và chỉnh trị lòng - bờ sông, 3 dự án đô thị định cư, tái thiết.

Hai dự án giao thông hình thành các trục đại lộ chạy dọc hai bờ. Trục Đại lộ cảnh quan Hữu Hồng dài khoảng 45,34km, từ nút giao cầu Hồng Hà tại xã Ô Diên đến nút giao cầu Mễ Sở tại xã Hồng Vân.

Đối với đoạn đi sát đê Hữu, phương án bố trí 6 làn xe cơ giới trên tuyến chính, 2 làn đường bên và sử dụng đường đê hiện trạng làm đường bên còn lại, tổng bề rộng nền đường khoảng 54m. Đoạn đi xa đê bố trí 6 làn xe chính và 4 làn đường bên, tổng bề rộng nền đường khoảng 73,5m.

Ở bờ đối diện, Trục Đại lộ cảnh quan Tả Hồng dài khoảng 35,04km, từ nút giao cầu Hồng Hà tại xã Mê Linh đến hết địa phận Hà Nội tại xã Bát Tràng. Đoạn đi sát đê được đề xuất 6 làn xe chính, 2 làn đường bên và sử dụng đường đê hiện trạng làm đường bên còn lại, tổng bề rộng nền đường 54m; đoạn đi xa đê bố trí 6 làn xe chính và 4 làn đường bên, rộng 73,5m.

Tại một số khu vực đặc thù, phương án tuyến được điều chỉnh theo điều kiện hiện trạng. Đoạn vượt sông Đuống bố trí cầu; đoạn từ chân cầu Bắc Cầu đến đầu cầu Thăng Long thu hẹp mặt cắt còn 49,5m nhằm hạn chế ảnh hưởng đến các di tích. Đoạn từ đầu cầu Long Biên đến sau cầu Chương Dương dài khoảng 2,3km được đề xuất đi hầm kín do điều kiện tĩnh không tại khu vực.

Cùng với hai trục giao thông, 11 dự án công viên có tổng quy mô khoảng 3.513ha, phân bố dọc hai bên sông. Hai dự án kè, chỉnh trị lòng - bờ sông được bố trí tại hai bờ; 3 dự án đô thị gồm khu đô thị định cư tại Long Biên, khu đô thị định cư tại Lĩnh Nam và khu tái thiết đô thị làng nghề Bát Tràng.

Theo UBND Thành phố Hà Nội, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là một trong 9 trục động lực phát triển của Thủ đô, đồng thời là trục không gian xanh trung tâm, gắn với các chức năng kinh tế, thương mại, dịch vụ, văn hóa sáng tạo và đô thị dọc hai bên sông Hồng.

Trao đổi với Báo Xây dựng về vấn đề này, ThS Nguyễn Đức Toản, Phó Chủ tịch Hội Xây dựng ngầm Việt Nam cho rằng, với quy mô đầu tư lớn, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng không nên được nhìn nhận đơn thuần là một "dự án làm đường", mà là "chương trình tái cấu trúc không gian đô thị - hạ tầng - sinh thái dọc sông Hồng".

Theo ông Toản, từng dự án thành phần có thể có nguồn vốn, mốc hoàn thành và tiêu chí riêng, nhưng toàn bộ chương trình cần sử dụng chung quy hoạch nền, dữ liệu và cơ chế quản lý.

"Chia nhỏ để quản trị, nhưng tích hợp để vận hành", ông Toản nhấn mạnh, đồng thời cho rằng cách tổ chức này sẽ hạn chế tình trạng từng dự án thành phần được triển khai nhưng khi đưa vào vận hành lại thiếu kết nối trong tổng thể.

Hạ tầng đi trước mở đường phát triển

Cùng với hai trục đại lộ chạy dọc sông, hệ thống cầu vượt sông đang từng bước hình thành các điểm kết nối quan trọng giữa hai bờ và với mạng lưới giao thông Thủ đô. Các dự án cầu Hồng Hà, Mễ Sở, Vân Phúc, Ngọc Hồi, Thượng Cát, Tứ Liên và Trần Hưng Đạo đang được Hà Nội triển khai theo từng giai đoạn; trong đó nhiều dự án đã bước vào thi công, giải phóng mặt bằng và hoàn thiện các thủ tục đầu tư.

Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông TP Hà Nội, dự án đầu tư xây dựng cầu Tứ Liên và đường dẫn hai đầu cầu đã hoàn thành giải phóng mặt bằng 62,51/62,51ha, đạt 100%; các nhà thầu đang tổ chức 15 mũi thi công.

Giá trị thi công đạt 1.921,8/9.418 tỷ đồng, tương ứng 20,4% giá trị hợp đồng; dự kiến đến hết năm 2026 đạt khoảng 3.760 tỷ đồng, tương đương 40%. Theo Ban Quản lý dự án, các hạng mục cầu chính, cầu thép, cầu dẫn phía Đông Anh và nút giao Trường Sa cơ bản đáp ứng tiến độ, hướng tới mục tiêu hoàn thành trước APEC 2027.

Đáng chú ý, Ban Quản lý dự án kiến nghị đẩy nhanh di chuyển hạ tầng kỹ thuật, giải phóng mặt bằng Dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng để bảo đảm kết nối với cầu dẫn phía Nghi Tàm.

Theo ông Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng), để khu vực hai bên sông phát triển đồng bộ, quy hoạch và hạ tầng kỹ thuật phải đi trước một bước, phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Ngay từ quy hoạch cần xác định quy mô dân số, mật độ xây dựng, chức năng đô thị, nhu cầu sử dụng đất và khả năng chịu tải của toàn bộ hệ thống hạ tầng.

Hạ tầng giao thông tạo "bộ khung" kết nối hai bờ, mở rộng không gian phát triển đô thị dọc sông Hồng. Ảnh: Tiến Hào

Đối với giao thông và kết nối không gian hai bờ, ông Tiến cho rằng, cần tính toán tổng thể hệ thống cầu, đường trục, các tuyến kết nối với mạng lưới hiện hữu và giao thông công cộng. Số lượng, vị trí và năng lực các cầu qua sông phải được xác định trên cơ sở nhu cầu giao thông của toàn khu vực, bảo đảm kết nối giữa hai bờ và với mạng lưới giao thông chung của toàn vùng.

Cùng với giao thông, cao độ nền, thoát nước và chống ngập cần được tính toán đồng bộ. Theo ông Tiến, cao độ nền tại các khu phát triển mới phải phù hợp với đô thị hiện hữu, không làm gia tăng ngập cho khu vực lân cận; đồng thời phải bố trí hệ thống cấp nước, thu gom, xử lý nước thải và quỹ đất cho các công trình hạ tầng kỹ thuật thiết yếu.

Về thứ tự triển khai, ThS Nguyễn Đức Toản, Phó Chủ tịch Hội Xây dựng ngầm Việt Nam cho rằng, cần ưu tiên khảo sát, thiết kế, giải quyết các yêu cầu về phòng, chống lũ, đê điều; tiếp đến là giải phóng mặt bằng, tái định cư và hạ tầng thiết yếu. Khung giao thông, các nút kết nối, công viên, tiện ích và các khu đô thị được triển khai theo từng giai đoạn.

Theo ông Toản, với chương trình đầu tư có quy mô lớn và kéo dài nhiều năm, cần xác định rõ thứ tự ưu tiên, nguồn lực và các điểm kết nối giữa từng dự án thành phần, qua đó hạn chế tình trạng đầu tư phân tán, thiếu đồng bộ.

Giữ "hành lang sống" cho dòng sông

Cùng với mở rộng không gian phát triển, việc tổ chức các dự án hai bên sông Hồng phải bảo đảm yêu cầu về phòng, chống lũ, an toàn đê điều, ổn định dòng chảy và hệ sinh thái ven sông. Đây là những điều kiện cần được tính toán ngay từ quy hoạch, nhất là đối với các khu vực bãi sông.

Theo ông Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng), nguyên tắc quan trọng nhất là phát triển đô thị phải tôn trọng quy luật tự nhiên và chức năng thoát lũ của sông Hồng, dành đủ không gian cho dòng sông và không làm gia tăng rủi ro lũ.

"Sông Hồng vừa là không gian phát triển, cảnh quan, sinh thái của Hà Nội, vừa có vai trò đặc biệt quan trọng đối với thoát lũ. Vì vậy, an toàn phòng, chống lũ và an toàn đê điều phải là điều kiện tiên quyết khi tổ chức không gian hai bên sông", ông Tiến nhấn mạnh.

Theo ông Tiến, việc bố trí đường giao thông, khu đô thị và các không gian chức năng ven sông cần dựa trên đánh giá về thủy văn, địa hình, dòng chảy và khả năng thoát lũ. Cùng với đó, cần sử dụng các mô hình thủy lực để đánh giá tác động của phương án quy hoạch đến mực nước, vận tốc dòng chảy, mặt cắt thoát lũ và nguy cơ ngập đối với các khu vực lân cận.

Tái thiết sông Hồng gắn với yêu cầu bảo đảm nơi ở, sinh kế và điều kiện ổn định cuộc sống lâu dài cho người dân. Ảnh: Tiến Hào

Đối với khu vực bãi sông, cần hạn chế san lấp, tôn cao nền và xây dựng các công trình có khả năng cản trở dòng chảy. Các tuyến giao thông, cầu và công trình hạ tầng kỹ thuật phải bảo đảm yêu cầu thoát lũ, không tạo thành những tuyến "đê thứ hai" làm ảnh hưởng đến dòng chảy tự nhiên.

Các công viên, không gian xanh và sinh thái ven sông cần được tổ chức linh hoạt, phù hợp với đặc điểm bãi sông, có khả năng ngập và tiêu thoát nước tự nhiên. Đồng thời, cần phân vùng theo mức độ rủi ro lũ để kiểm soát mật độ xây dựng, cao độ nền, vị trí các công trình quan trọng, bảo đảm ổn định bờ sông và an toàn hệ thống đê điều.

Ở góc độ quy hoạch đô thị, GS.TS Trần Đức Nhiệm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển đô thị Hà Nội, giảng viên cao cấp Trường Đại học Giao thông vận tải cho rằng, với quy mô nghiên cứu lớn, đồ án cần được quản lý và triển khai thống nhất, đồng bộ, tránh để các dự án thành phần phát triển thiếu kết nối. Mục tiêu của việc điều chỉnh quy hoạch cần hướng tới tạo lập một cấu trúc đô thị tốt hơn, hiệu quả hơn cho Hà Nội, thay vì chủ yếu nhìn nhận từ khả năng khai thác quỹ đất để tạo nguồn lực đầu tư xây dựng.

"Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng là một dự án trong tổng thể quy hoạch, không phải mục tiêu duy nhất của việc điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng. Tầm nhìn cần rộng hơn một dự án, hướng tới một Hà Nội an toàn, sinh thái, giàu bản sắc và phát triển bền vững", ông Nhiệm nhấn mạnh và cho rằng, quá trình hoàn thiện đồ án cần bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ giữa phát triển đô thị, hạ tầng với những yêu cầu đặc thù của không gian sông Hồng.