Quyền lực thống trị của các quỹ đầu tư tư nhân

Ảnh: FT.

Cuốn sách này là một câu chuyện u ám về sức mạnh của các quỹ đầu tư tư nhân. Trong cảnh mở đầu, tác giả, nhà báo Hettie O’Brien của tờ Guardian đang trò chuyện với một thợ dệt may trong xưởng của bà tại khu Deptford. Đây là một trong những khu phố cuối cùng còn giữ vững danh tiếng của London là một thành phố sáng tạo.

Hettie O’Brien lắng nghe người thợ nói về việc tiền thuê nhà xưởng tăng cao khi đất đai được bán cho những chủ sở hữu mới, những người họ không biết là ai. Nếu không thể thỏa thuận được mức giá, họ sẽ sớm phải chuyển đi.

Sự trỗi dậy của các quỹ đầu tư

Đằng sau câu chuyện này và rất nhiều câu chuyện khác là bàn tay của các quỹ tư nhân. Lợi nhuận khổng lồ mà các nhà đầu tư thu được và hệ lụy đối với xã hội của quá trình thâu tóm này được Hettie O’Brien mô tả bằng văn phong mạch lạc và dễ đọc.

Trong những thập kỷ gần đây, các quỹ đầu tư tư nhân đã nổi lên như một thế lực thống trị trong lĩnh vực tài chính toàn cầu, định hình lại các ngành công nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trên toàn thế giới. Vào năm 2023, họ sở hữu gần 2,7 nghìn tỷ USD vốn chưa được phân bổ, con số cao chưa từng có trong lịch sử, trước khi giảm nhẹ vào năm 2024.

O’Brien đã theo dõi sự trỗi dậy của các quỹ đầu tư tư nhân sau kỷ nguyên bãi bỏ các quy định đầu tư tài chính do Tổng thống Mỹ Reagan và Thủ tướng Anh Thatcher khởi xướng. Từ đó, nhiều quỹ đầu tư lớn như Blackstone, Cơ quan đầu tư Qatar, Macquarie hay KKR đã săn lùng các tài sản định giá thấp để thâu tóm chúng nhằm giảm thiểu rủi ro.

Số tiền đó phải cam kết mang về lợi nhuận, bằng cách cắt giảm mọi chi phí trong đầu tư và vận hành tài sản. Tất cả phục vụ mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận thu được.

Cuốn sách ra mắt tháng 2 vừa qua. Ảnh: Amazon.

Trong khi giới tinh hoa chỉ quan tâm tới số tiền họ bỏ ra và thu về, họ bỏ qua cách thức vận hành những tài sản này, vốn gắn bó mật thiết với cuộc sống hàng ngày của cộng đồng.

Đó là hệ thống nước, năng lượng, nhà ở, viện dưỡng lão, y tế, đường sắt... ở khắp nơi trên thế giới, từ Copenhagen (Đan Mạch), Barcelona (Tây Ban Nha), San Francisco (Mỹ) đến London (Anh).

O’Brien đã chỉ ra nhiều hệ lụy từ sự thâu tóm tài sản của các quỹ đầu tư tư nhân khi nhà nước rút khỏi các dịch vụ công cộng quan trọng.

Những hệ lụy này không hề trừu tượng, khó hiểu mà được minh họa bằng những câu chuyện thực tế về sự sụp đổ của cơ sở hạ tầng khi nước thải bị các công ty cấp nước tư nhân đổ xuống sông vì họ đang bận rộn với khoản nợ khổng lồ. Hay là cách một số viện dưỡng lão đối xử với người già như “những chiếc máy ATM” vì họ cần tiền trang trải cho cơ sở vật chất tồi tệ và mức lương rẻ mạt của những người chăm sóc đang kiệt sức.

Ví dụ gây sốc nhất của bà là về một bệnh viện ở châu Phi, nơi bà cho rằng nhân viên bị gây sức ép phải đón tiếp bệnh nhân càng nhiều càng tốt, tìm cách giữ họ lại lâu hơn và nếu họ không thể trả được viện phí thì có thể phải tống họ vào tù.

Chính phủ bỏ mặc các quỹ đầu tư?

Ở Anh, quá trình tư nhân hóa dịch vụ công đi kèm với các quy định rõ ràng. Tuy nhiên, O’Brien cho rằng quá trình kiểm tra kiểm soát thường thiếu kinh phí và không hiệu quả. Chưa kể có hai yếu tố tác động tới quá trình này. Đầu tiên là những giao dịch bí mật. Các khoản tiền nợ nần và lợi nhuận được các quỹ này chuyển qua mạng lưới ngân hàng nước ngoài trong khi chính phủ chỉ nắm được thông tin tối thiểu.

Điều này khiến các tổ chức đầu tư nuôi dưỡng được hình ảnh thành công, hoạt động tinh gọn và hiệu quả, điều hoàn toàn trái ngược với thực tế.

Điều thứ hai là sự thờ ơ, hay đồng lõa của các chính phủ khi họ tìm mọi cách bán bớt các dịch vụ công, thậm chí đưa ra các điều kiện thuế cực kỳ ưu đãi.

Từ đây, O’Brien kết luận rằng quá trình bán đi các dịch vụ phục vụ xã hội giúp “tái cấu trúc nhà nước và hướng đến phục vụ cho tầng lớp thượng lưu giàu có”.

Ngày càng nhiều nhà nghiên cứu tin rằng vốn đầu tư tư nhân đang tạo sự bất ổn chính trị và thúc đẩy chu kỳ nợ công. Và trong khi một số người chia sẻ câu chuyện này dưới góc độ lý thuyết, O’Brien lại mang đến những câu chuyện, bằng chứng thuyết phục và gần gũi với con người.

Liệu có tồn tại nguồn tiền nào nhân ái hơn, có ý thức xã hội hơn và có thể khắc phục được những hệ lụy từ nguồn vốn của các quỹ đầu tư tư nhân hay không?

Hay viễn cảnh giàu có tột cùng sẽ tha hóa hoàn toàn xã hội và con người? Câu hỏi này sẽ cần thời gian để trả lời. Tuy nhiên, có một điều nhìn thấy ngay là các chính phủ có thể khắc phục hệ lụy từ nguồn vốn tư nhân nếu họ muốn. Nhưng O’Brien cho rằng họ không muốn.