Rác AI có thể làm xói mòn niềm tin xã hội ra sao?

Tác giả: Thượng tướng Nguyễn Văn Thành, Thiếu tá Cù Xuân Vũ đồng chủ biên

"Rác trí tuệ nhân tạo (AI)" - Thách thức trong kỷ nguyên số

“Rác trí tuệ nhân tạo” là một vấn đề có tác động sâu rộng, một thách thức lớn đối với con người và xã hội trong kỷ nguyên số. Công trình nghiên cứu công phu này sẽ giúp bạn đọc nắm được những nội dung cốt lõi, nhận diện rõ bản chất, biểu hiện và những tác động của “rác AI” đối với đời sống xã hội cùng một số giải pháp.

Rác AI có thể làm xói mòn niềm tin xã hội ra sao?

Tác động của rác AI không ồn ào, không dễ nhận diện ngay lập tức, nhưng lại âm thầm, dai dẳng và sâu sắc, đặc biệt trong việc làm xói mòn niềm tin xã hội.

Trong cấu trúc của đời sống xã hội, niềm tin xã hội luôn giữ vai trò nền tảng, là “chất keo vô hình” gắn kết các cá nhân với nhau, gắn kết người dân với Nhà nước, cũng như gắn kết xã hội với các thiết chế chính trị, pháp lý, văn hóa và kinh tế. Niềm tin xã hội không hình thành trong thời gian ngắn, mà được tích lũy qua lịch sử, qua trải nghiệm thực tiễn, qua sự nhất quán giữa lời nói và hành động của các chủ thể có ảnh hưởng trong xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, AI đang ngày càng tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành nhận thức, truyền dẫn thông tin và tổ chức các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, song hành với những lợi ích to lớn đó, sự xuất hiện và lan rộng của “rác AI” đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với lĩnh vực xã hội, đặc biệt là đối với nền tảng niềm tin xã hội - yếu tố cốt lõi bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

“Rác AI” trong lĩnh vực xã hội được hiểu là tổng hòa của các dữ liệu sai lệch, nội dung nhiễu loạn, thông tin giả, thông tin thiếu kiểm chứng, các mô hình thuật toán thiên lệch hoặc các sản phẩm AI được sử dụng thiếu trách nhiệm, gây tác động tiêu cực đến nhận thức, hành vi và các mối quan hệ xã hội. Khác với những dạng “rác thông tin” truyền thống, “rác AI” thường mang “vỏ bọc công nghệ”, xuất hiện dưới dạng các kết quả phân tích, dự báo hoặc khuyến nghị được tạo ra bởi hệ thống máy và thuật toán. Chính đặc điểm này khiến “rác AI” dễ tạo cảm giác khách quan, trung lập và đáng tin cậy qua đó tăng khả năng thâm nhập vào đời sống xã hội một cách âm thầm nhưng sâu sắc, từng bước làm xói mòn niềm tin xã hội từ bên trong.

Trước hết, “rác AI” thách thức trực tiếp đến niềm tin xã hội thông qua việc làm nhiễu loạn không gian thông tin công cộng. Trong xã hội hiện đại, phần lớn nhận thức của con người về thế giới xung quanh không còn dựa chủ yếu vào trải nghiệm trực tiếp, mà hình thành thông qua các nền tảng số, mạng xã hội, công cụ tìm kiếm và các hệ thống gợi ý nội dung do AI điều khiển.

Khi các hệ thống này bị “nhiễm rác”, tức là ưu tiên lan truyền những nội dung sai lệch, giật gân, cảm tính hoặc bị thao túng, thì nhận thức xã hội sẽ bị dẫn dắt theo những hướng lệch lạc. Dần dần, người dân trở nên hoài nghi không chỉ với thông tin cụ thể, mà với chính khả năng phân biệt đúng - sai của không gian công cộng, từ đó làm suy giảm niềm tin lẫn nhau và niềm tin vào các nguồn thông tin chính thống.

Một hệ quả xã hội đặc biệt nghiêm trọng của “rác AI” là sự gia tăng tình trạng hoài nghi, ngờ vực và phân mảnh niềm tin trong cộng đồng. Khi mỗi cá nhân được tiếp cận với những “thực tại thông tin” khác nhau do thuật toán cá nhân hóa tạo ra, xã hội có nguy cơ bị chia cắt, nơi niềm tin chỉ tồn tại trong phạm vi nhóm nhỏ, còn niềm tin xã hội rộng lớn dần bị thay thế bằng nghi kị và đối lập. Khi ấy, “rác AI” không chỉ làm suy giảm chất lượng thông tin, mà còn làm tổn hại trực tiếp đến nền tảng của sự đồng thuận xã hội, vốn là điều kiện tiên quyết cho ổn định và phát triển.

Đối với mối quan hệ giữa người dân và các thiết chế xã hội, “rác AI” cũng tạo ra những thách thức sâu sắc. Khi các hệ thống AI được sử dụng trong quản lý xã hội, cung cấp dịch vụ công, đánh giá tín nhiệm, phân bổ nguồn lực hoặc hỗ trợ ra quyết định, nếu dữ liệu đầu vào thiếu chính xác hoặc thuật toán thiên lệch, thì các quyết định đưa ra có thể tạo cảm giác bất công, thiếu minh bạch và khó giải thích.

Trong những trường hợp như vậy, người dân không chỉ mất niềm tin vào công nghệ, mà sâu xa hơn là mất niềm tin vào các cơ quan, tổ chức sử dụng công nghệ đó. Niềm tin xã hội vì thế bị xói mòn không phải do chủ trương hay chính sách sai lầm, mà do sự thiếu kiểm soát đối với “rác AI” trong quá trình triển khai.

“Rác AI” làm gia tăng tình trạng hoài nghi, ngờ vực và phân mảnh niềm tin trong cộng đồng. Ảnh tạo bởi AI.

Ở cấp độ quan hệ xã hội giữa con người với con người, “rác AI” còn làm thay đổi cách thức hình thành và duy trì niềm tin cá nhân. Các nội dung giả mạo dưới dạng hình ảnh, âm thanh, văn bản do AI tạo ra ngày càng tinh vi, khiến việc phân biệt thật - giả trong giao tiếp xã hội trở nên khó khăn hơn. Khi khả năng bị lừa dối trở thành nguy cơ thường trực, con người có xu hướng tự bảo vệ bằng cách thu hẹp niềm tin, dè dặt trong các mối quan hệ, thậm chí nghi ngờ cả những tương tác xã hội thông thường. Điều này dẫn đến sự suy giảm vốn xã hội, làm yếu đi tinh thần cộng đồng và sự gắn kết xã hội - những yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xã hội đang đối mặt với nhiều biến động và rủi ro toàn cầu.

Bên cạnh đó, “rác AI” còn tác động mạnh đến niềm tin xã hội thông qua việc làm suy yếu các chuẩn mực xã hội và giá trị chung của cộng đồng. Khi các hệ thống AI ưu tiên nội dung gây tranh cãi, kích thích cảm xúc tiêu cực hoặc khai thác sự tò mò tức thời, các giá trị như trung thực, tôn trọng, trách nhiệm và nhân văn có nguy cơ bị đẩy xuống vị trí thứ yếu. Dần dần, xã hội có thể hình thành một môi trường nơi sự thật không còn là giá trị cốt lõi, nơi niềm tin bị thay thế bằng cảm xúc nhất thời và phản ứng bột phát. Trong môi trường như vậy, niềm tin xã hội khó có thể được duy trì một cách bền vững.

Đặc biệt đáng lo ngại là tác động của “rác AI” đối với các nhóm xã hội dễ bị tổn thương, trong đó có người trẻ, người cao tuổi và những nhóm có hạn chế về khả năng tiếp cận nguồn thông tin chất lượng. Khi những nhóm này trở thành đối tượng dễ bị ảnh hưởng bởi nội dung sai lệch hoặc thông tin bị thao túng do AI tạo ra, khoảng cách về thông tin và nhận thức trong xã hội sẽ gia tăng. Niềm tin xã hội, thay vì được phân bổ đồng đều và công bằng, có nguy cơ trở thành “đặc quyền” của những nhóm có khả năng kiểm soát và hiểu biết tốt hơn về công nghệ.

Ở bình diện rộng hơn, “rác AI” còn thách thức niềm tin xã hội thông qua việc làm mờ ranh giới giữa con người và máy móc trong các tương tác xã hội. Khi con người ngày càng khó nhận biết đâu là nội dung, hành vi do con người tạo ra, đâu là sản phẩm của thuật toán, nền tảng của niềm tin vốn dựa trên tính chân thực và trách nhiệm cá nhân bị suy yếu. Trong một xã hội mà chủ thể hành động trở nên mơ hồ, việc thiết lập và duy trì niềm tin trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, bởi niềm tin luôn gắn với trách nhiệm và khả năng quy trách nhiệm.

Từ góc độ nghiên cứu xã hội học, có thể thấy “rác AI” đang tác động đồng thời lên ba trụ cột của niềm tin xã hội: Niềm tin giữa các cá nhân, niềm tin vào các thiết chế xã hội và niềm tin vào hệ thống giá trị chung. Sự xói mòn ở bất kỳ trụ cột nào cũng có thể kéo theo hiệu ứng dây chuyền, làm suy yếu toàn bộ cấu trúc xã hội. Khi “rác AI” lan rộng và không được kiểm soát hiệu quả, xã hội có nguy cơ rơi vào trạng thái “khủng hoảng niềm tin”, nơi con người không còn tin vào thông tin, vào các chủ thể xã hội khác và vào khả năng tự điều chỉnh của hệ thống xã hội.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là thách thức này không bắt nguồn thuần túy từ bản thân công nghệ AI, mà từ cách con người thiết kế, triển khai và sử dụng công nghệ đó trong đời sống xã hội. “Rác AI” phản ánh sự thiếu hụt trong quản trị công nghệ, trong giáo dục xã hội và trong việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức số. Nếu xã hội thiếu năng lực nhận diện và “miễn dịch” trước “rác AI”, thì niềm tin xã hội sẽ tiếp tục bị bào mòn, ngay cả khi công nghệ ngày càng phát triển và mở rộng phạm vi ứng dụng.

Như vậy, “rác AI” đang đặt ra một thách thức mang tính nền tảng đối với đời sống xã hội hiện đại. Tác động của nó không ồn ào, không dễ nhận diện ngay lập tức, nhưng lại âm thầm, dai dẳng và sâu sắc, đặc biệt trong việc làm xói mòn niềm tin xã hội. Vì vậy, việc nhận diện đầy đủ và phân tích thấu đáo thách thức do “rác AI” đặt ra là bước đi cần thiết để từ đó xây dựng các chính sách, giải pháp và chuẩn mực phù hợp, bảo đảm rằng trí tuệ nhân tạo trở thành công cụ củng cố niềm tin xã hội, chứ không phải là tác nhân làm suy yếu nền tảng tinh thần của xã hội trong quá trình phát triển.