Rằm tháng Giêng - Gìn giữ nét đẹp tâm linh, lan tỏa đạo lý nguồn cội

Nét đẹp văn hóa riêng

Hôm nay (3-3), đúng ngày Rằm tháng Giêng năm Bính Ngọ, một trong những ngày rằm lớn nhất trong năm của người Việt. Trong tâm thức dân gian, người Việt quan niệm “Lễ quanh năm không bằng ngày Rằm tháng Giêng”, cho thấy vị trí đặc biệt của ngày rằm đầu năm đối với mỗi gia đình và cộng đồng.

Mâm cơm cúng ngày rằm tháng Giêng có thể mặn hoặc chay, cầu kỳ hay đơn giản tùy vào điều kiện của mỗi gia đình. Ảnh: S.T

Trong Phật giáo, rằm tháng Giêng là một ngày lễ quan trọng, còn gọi là Ngày hội Thánh Tăng. Theo giáo lý nhà Phật, đây là thời điểm Đức Phật khuyến khích các đệ tử phụng sự nhân sinh, sống thiện lành, tu nhân tích đức để mang lại phúc lợi và an lạc cho cộng đồng. Phật tử trên khắp thế giới coi ngày này là dịp phát nguyện sống tốt đời đẹp đạo, làm nhiều việc thiện.

Tại Việt Nam, Rằm tháng Giêng mang đậm dấu ấn của sự tiếp biến văn hóa. Phật giáo khi du nhập đã hòa quyện với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các giá trị bản địa, tạo nên một sắc thái riêng biệt. Người Việt đi chùa cầu an, nhưng đồng thời vẫn chuẩn bị mâm cơm cúng gia tiên tại nhà. Đó là sự kết hợp hài hòa giữa niềm tin tôn giáo và đạo lý gia đình.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng chính sự giao thoa ấy đã tạo nên nét đẹp đặc sắc của Rằm tháng Giêng ở Việt Nam. Ngày rằm đầu năm không chỉ là dịp cầu an cho bản thân mà còn là lễ cầu quốc thái dân an, mong cho đất nước thái bình, nhân dân no ấm. Một trong những giá trị bền vững nhất của Rằm tháng Giêng chính là tinh thần hướng về tổ tiên. Dù đi chùa hay không, hầu hết các gia đình Việt đều chuẩn bị mâm cơm cúng gia tiên trong ngày này. Đó là khoảnh khắc con cháu tưởng nhớ công ơn sinh thành, gắn kết các thế hệ trong mái ấm.

Người dân đi lễ chùa Hà cầu an trong ngày rằm tháng Giêng. Ảnh: Hoàng Lân.

Mâm cúng Rằm tháng Giêng được chuẩn bị đa dạng tùy theo điều kiện và quan niệm từng gia đình. Có nhà làm mâm cỗ mặn với gà luộc, xôi, giò chả, canh, nem… như một “cỗ Tết” thu nhỏ. Có nhà lựa chọn mâm cỗ chay thanh đạm, thể hiện mong muốn một năm mới nhẹ nhàng, an yên. Dù là mâm cỗ đơn giản hay cầu kỳ, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm. Sau nghi lễ, các thành viên quây quần bên mâm cơm, chia sẻ dự định đầu năm. Trong không gian ấm cúng ấy, giá trị gia đình được củng cố, đạo lý truyền thống được tiếp nối.

Thực hành tín ngưỡng văn minh

Bên cạnh nghi lễ tại gia, nhiều người còn đến chùa dâng hương, cầu an trong ngày Rằm tháng Giêng. Tại các ngôi chùa lớn ở Hà Nội như: chùa Trấn Quốc, chùa Quán Sứ, chùa Phúc Khánh, chùa Hà… hay tại một số phủ, đền như: Phủ Tây Hồ, đền Quán Thánh… người dân đến lễ vào ngày rằm rất đông. Việc đi chùa không chỉ để cầu tài lộc mà còn là dịp để mỗi người tìm sự tĩnh tại trong tâm hồn, hướng đến những giá trị thiện lành.

Theo PGS.TS Đỗ Văn Trụ là Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, bên cạnh những giá trị tích cực, từng có thời điểm một số biểu hiện lệch lạc làm ảnh hưởng đến ý nghĩa đẹp đẽ của ngày Rằm tháng Giêng. Việc lợi dụng tâm lý cầu an để tổ chức dâng sao giải hạn thu tiền, đốt vàng mã tràn lan, phóng sinh không đúng cách… đã gây phản cảm và tác động tiêu cực đến môi trường, xã hội.

Những năm gần đây, với sự thắt chặt quản lý của các cơ quan và cơ sở tôn giáo, hoạt động tín ngưỡng trong dịp Rằm tháng Giêng dần đi vào nền nếp, văn minh hơn. Từ năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã kiến nghị Giáo hội Phật giáo Việt Nam lên tiếng chấn chỉnh việc dâng sao giải hạn. Giáo hội nhiều lần khẳng định, trong giáo lý Phật giáo chỉ có lễ cầu an chứ không có nghi thức dâng sao giải hạn, đồng thời không khuyến khích tổ chức hoạt động này trong các cơ sở thờ tự.

Năm nay, theo ghi nhận, không khí người dân đi lễ vào ngày Rằm tháng Giêng trật tự, không quá tải. Trước ngày Rằm tháng Giêng, nhiều cơ sở tôn giáo được chỉnh trang cảnh quan sạch đẹp, tổ chức khóa lễ cầu an theo đúng truyền thống. Trong đó, nhiều điểm đã và đang làm rất tốt công tác quản lý, bảo đảm an ninh, an toàn cho người dân đi lễ bằng nhiều biện pháp mới, điển hình như tại chùa Hương có lắp camera AI để quản lý, phối hợp với lực lượng chức năng kiểm tra nồng độ cồn của lái đò. Tại chùa Phúc Khánh, cảnh tượng người dân ngồi tràn ra đường để tham dự các khóa lễ đã không còn. Các địa điểm như Phủ Tây Hồ, chùa Hà… ban quản lý các di tích đã tăng cường hướng dẫn người dân không đặt tiền lẻ lên ban thờ, hạn chế đốt hương và vàng mã, thực hành tín ngưỡng tiết kiệm, ý nghĩa.

Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết, trước mùa lễ hội 2026, thành phố đã ban hành Kế hoạch triển khai công tác quản lý và tổ chức lễ hội trên địa bàn thành phố năm 2026, nhằm bảo đảm các hoạt động lễ hội năm Bính Ngọ diễn ra trang trọng, an toàn, lành mạnh, đúng quy định pháp luật; đồng thời phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững và chuyển đổi số.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài cho biết, Sở đề nghị các địa phương thường xuyên tuyên truyền người dân ý nghĩa và nét đẹp trong hoạt động cầu an, không đặt tiền lẻ lên ban thờ, không đốt nhiều vàng mã; đề nghị các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng tổ chức các khóa lễ đúng truyền thống, đặt hòm công đức đúng quy định.

Hoàng Lân