Rét nàng Bân diễn ra vào khoảng thời gian nào?

Mỗi năm khi tiết trời miền Bắc bắt đầu chuyển sang giai đoạn ấm áp, người dân lại nhắc đến một hiện tượng thời tiết quen thuộc là rét nàng Bân. Đây là đợt rét muộn thường xuất hiện khi mùa đông đã qua, khiến nhiệt độ bất ngờ giảm sâu trong vài ngày, tạo cảm giác lạnh trở lại giữa những ngày xuân đang dần chuyển sang hè.

Rét nàng Bân diễn ra lúc nào?

Theo quan niệm dân gian, rét nàng Bân thường xuất hiện vào tháng 3 Âm lịch, thời điểm giao mùa giữa xuân và hè ở miền Bắc Việt Nam. Khi đó, nền nhiệt trung bình đã tăng lên rõ rệt, thậm chí đã có những ngày nắng nóng, nhưng bất ngờ xuất hiện một đợt lạnh quay trở lại. Năm 2026, tháng 3 Âm lịch bắt đầu từ ngày 17/4.

Tóm lại, rét nàng Bân là rét muộn, rét "trái mùa", là đợt lạnh “bất ngờ quay lại” sau khi nền nhiệt chung đã ấm lên rõ rệt, là đợt lạnh khiến người ta phải thốt lên: “Ơ, tưởng hết lạnh rồi mà vẫn còn rét à?”.

Rét nàng Bân thường xuất hiện vào tháng 3 Âm lịch. (Ảnh: Thành Vĩnh)

Khái niệm “rét” được hiểu là khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới 20°C. Khi thời tiết đang ấm mà nhiệt độ giảm đột ngột xuống mức này, cảm giác rét buốt càng trở nên rõ rệt, khiến nhiều người bất ngờ vì tưởng mùa lạnh đã hoàn toàn chấm dứt.

Các chuyên gia khí tượng cho biết, nguyên nhân của hiện tượng này thường là do những đợt gió mùa Đông Bắc yếu tăng cường muộn. Đây là sự dịch chuyển của khối không khí lạnh từ phương Bắc xuống nước ta vào thời điểm cuối mùa. Tuy không mạnh như các đợt rét chính đông, nhưng chúng vẫn đủ làm nhiệt độ giảm nhanh từ 5–8°C trong thời gian ngắn.

Ở nhiều khu vực miền Bắc, nhiệt độ trung bình có thể giảm xuống dưới ngưỡng 20°C, tạo nên cảm giác se lạnh rõ rệt giữa những ngày xuân vốn đang ấm áp.

Một đặc trưng dễ nhận thấy của rét nàng Bân là thường đi kèm mưa nhỏ hoặc mưa phùn. Nguyên nhân là khối không khí lạnh cuối mùa không di chuyển thẳng theo hướng Bắc – Nam mà có xu hướng lệch về phía Đông, đi qua vịnh Bắc Bộ trước khi vào đất liền. Quá trình này mang theo lượng hơi ẩm lớn từ biển, khiến bầu trời âm u, độ ẩm tăng cao và không khí lạnh nhưng không khô hanh.

Thông thường, đợt rét này chỉ kéo dài khoảng 2–3 ngày, song cũng có năm duy trì gần một tuần. Trong thời kỳ giao mùa, một số địa phương còn có thể xuất hiện mưa rào và dông. Khi xảy ra dông, đôi khi kèm theo lốc xoáy cục bộ, mưa đá hoặc gió giật mạnh. Tuy vậy, nhìn chung đây không phải là đợt rét khắc nghiệt mà chủ yếu tạo cảm giác “trở lạnh bất ngờ” sau chuỗi ngày nắng ấm.

Đáng chú ý, dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, rét nàng Bân không còn xuất hiện đều đặn như trước. Có năm hiện tượng này xảy ra nhiều lần liên tiếp, nhưng cũng có năm hoàn toàn không xuất hiện. Quy luật thời tiết ngày càng biến động khiến những kinh nghiệm dự báo dân gian đôi khi không còn chính xác tuyệt đối.

Năm 2026 có còn rét nàng Bân?

Thực tế thời tiết những tháng đầu năm 2026 tại Hà Nội và nhiều tỉnh miền Bắc cho thấy nền nhiệt duy trì ở mức khá cao. Ban ngày nhiều nơi có nắng, nhiệt độ vượt ngưỡng 30°C, trong khi ban đêm và sáng sớm chỉ còn cảm giác se lạnh nhẹ.

Diễn biến này khiến không ít người băn khoăn liệu năm nay có còn xuất hiện rét nàng Bân hay không, nhất là khi mùa đông vừa qua được đánh giá là ấm hơn trung bình nhiều năm. Bên cạnh đó, sự lệch nhau khoảng 50 ngày giữa lịch âm và lịch dương cũng khiến việc dự đoán theo kinh nghiệm dân gian trở nên khó khăn hơn.

Nhiệt độ tại miền Bắc hiện có nơi vượt 30°C. (Ảnh: Minh Quang)

Trả lời Báo điện tử VTC News, chuyên gia thời tiết Lê Thị Xuân Lan cho biết từ nay đến cuối tháng 3 không có đợt không khí lạnh mạnh nào ảnh hưởng đến nước ta.

Theo bà Lan, hiện nay đang là giai đoạn chuyển mùa, đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ gió mùa đông. Cường độ bức xạ mặt trời trên bán cầu Bắc tăng dần, ánh nắng mạnh hơn và năng lượng nhiệt nhận được nhiều hơn, khiến nhiệt độ có xu hướng tăng liên tục và thời tiết ngày càng nóng lên.

Tuy nhiên, từ cuối tháng 3 đến khoảng giữa tháng 4, miền Bắc vẫn có khả năng chịu ảnh hưởng của khoảng hai đợt không khí lạnh. Các đợt này có cường độ yếu, chỉ làm nhiệt độ giảm nhẹ chứ không gây rét sâu. “Có thể gọi đó là rét nàng Bân, nhưng là rét nàng Bân yếu”, bà Lan nhận định.

Điều này cho thấy hiện tượng rét muộn vẫn có thể xuất hiện, song mức độ ảnh hưởng sẽ không đáng kể như những năm trước.

Vì sao lại gọi là rét nàng Bân?

Không chỉ mang ý nghĩa khí tượng, cái tên “rét nàng Bân” còn bắt nguồn từ một câu chuyện cổ dân gian quen thuộc.

Theo truyền thuyết, nàng Bân là người phụ nữ hiền lành, tốt bụng nhưng khá vụng về. Vì thương chồng, ngay từ đầu mùa đông nàng đã bắt tay dệt vải, may áo ấm cho chồng mặc chống rét. Tuy nhiên, do lóng ngóng nên công việc luôn dang dở: xe được chỉ thì quên kim, đưa sợi vào khung dệt thì thoi lại hỏng, tìm được vật này lại thiếu vật kia.

Cứ thế, nàng miệt mài suốt nhiều tháng. Đến khi chiếc áo hoàn thành thì mùa đông đã qua, tiết trời chuyển sang ấm áp, mùa hè cũng cận kề.

Buồn bã và thất vọng vì công sức trở nên vô ích, nàng Bân bật khóc. Ngọc Hoàng thương tình nên đã khiến trời lạnh trở lại trong vài ngày để chồng nàng có dịp mặc chiếc áo do vợ may. Từ đó, người dân gọi đợt lạnh muộn cuối mùa là “rét nàng Bân”.

Trong dân gian còn lưu truyền câu thơ quen thuộc: “Nàng Bân may áo cho chồng/ May ba tháng ròng chưa trọn cổ tay”.

Dù khoa học đã lý giải rõ ràng cơ chế hình thành của hiện tượng này, cái tên rét nàng Bân vẫn được người Việt sử dụng như một quy luật tự nhiên.

Nhật Thùy