Robot nhà sư AI có thể được tôn thờ?

Đại học Kyoto vừa công bố Buddharoid - robot hình người tích hợp AI tạo sinh - có thể đối thoại về giáo lý Phật giáo bằng giọng nói và phối hợp cử động cơ thể theo phong thái trang nghiêm như một nhà sư.

Dự án do Phó giáo sư Seiji Kumagai - Viện Nghiên cứu Con người và Xã hội Tương lai của Đại học Kyoto - dẫn dắt, phát triển cùng nhóm nghiên cứu và công ty khởi nghiệp AI Terraverse.

Điểm đáng chú ý là hệ thống không chỉ trả lời câu hỏi, mà còn hiện diện trong tương tác trực tiếp, khiến tranh luận về ranh giới giữa công nghệ và niềm tin trở nên rõ nét hơn.

Khi chatbot bước ra đời thực

Theo nhóm nghiên cứu, Kumagai từng phát triển Buddhabot từ năm 2021 như một chatbot đối thoại Phật giáo. Năm 2022, dự án được bổ sung yếu tố thực tế tăng cường để giao tiếp bằng hình ảnh và âm thanh. Lần ra mắt mới nhất nâng cấp theo hướng hiện thân, tức đưa AI vào một cơ thể robot để có thể tương tác mặt đối mặt.

Trái tim của hệ thống là Buddhabot Plus, một AI tạo sinh được huấn luyện bằng cách học máy các từ ngữ trong kinh điển Phật giáo sơ kỳ, chủ yếu là phần ghi lại lời Đức Phật trả lời cho các đệ tử.

Khi người dùng đặt câu hỏi, hệ thống có thể trả lời dựa trên các đoạn trích từ kinh điển, kèm phần giải thích và diễn giải bổ sung để dễ tiếp cận hơn. Nhóm cũng cho biết Buddhabot Plus sử dụng nền tảng ChatGPT phiên bản mới nhất. Giọng mặc định là nam trẻ, nhưng có thể thay đổi giới tính và độ tuổi.

Điểm mới nằm ở việc cài đặt Buddhabot Plus vào Buddharoid, một robot hình người được mô phỏng theo hình mẫu nhà sư. Robot được thiết kế để di chuyển chậm rãi, trang nghiêm, phù hợp bối cảnh tôn giáo, đồng thời có thể thực hiện một số cử chỉ thể hiện sự tôn trọng như chắp tay cầu nguyện khi đứng trước hình tượng Phật, Bồ Tát hoặc các vị sư trụ trì.

Nền tảng robot hình người cơ bản do Unitree Robotics - doanh nghiệp có trụ sở tại Hàng Châu, Trung Quốc - sản xuất. Trên nền phần cứng đó, nhóm huấn luyện dáng đi, nhịp chuyển động và phối hợp lời nói với cử chỉ toàn thân. Hai hệ thống, phần AI đối thoại và phần robot hiện thân, được tích hợp thành chuỗi điều khiển từ nhận dạng giọng nói câu hỏi, tạo phản hồi, tổng hợp giọng nói cho đến điều khiển chuyển động vật lý. Mục tiêu là tạo trải nghiệm đối thoại tự nhiên trong môi trường trực tiếp.

Nhóm nghiên cứu nhìn nhận Buddharoid như một bước tiến so với các thử nghiệm trước đây của robot tôn giáo. Họ dẫn ra rằng trong Kitô giáo đã có robot mô phỏng nữ tu và thiên thần. Trong Phật giáo cũng từng có các dự án robot mô phỏng Bồ Tát Quan Âm hoặc nhà sư tụng kinh, một số có chức năng đàm thoại.

Tuy nhiên, Buddharoid được giới thiệu là hướng đến tổ hợp năng lực hiếm hơn, robot đi bằng hai chân, chuyển động toàn thân giống người và đối thoại bằng lời nói trong tương tác trực tiếp có tiếp xúc vật lý.

Khi robot biết giảng đạo, xã hội hỏi gì?

Điểm xuất phát của dự án không chỉ là tham vọng kỹ thuật. Kumagai cho biết động lực nghiên cứu đến từ lo ngại về tương lai của thế giới Phật giáo. Ông nhắc đến nhận định rằng 40% số chùa hiện có có thể biến mất trong vòng 20 năm tới. Trong các trao đổi với giới tu hành, nhóm đi đến hướng tiếp cận là tạo ra nhu cầu mới, đồng thời quay lại vai trò cốt lõi của giáo lý, giúp con người giải tỏa lo lắng và tìm sự bình an.

Từ góc nhìn đó, AI được đặt vào vai trò công cụ tham vấn và diễn giải. Buddharoid được kỳ vọng có thể tư vấn cho những người thấy khó khăn khi nói chuyện trực tiếp với nhà sư, và hỗ trợ một số nghi lễ để bù đắp thiếu hụt nhân lực.

Nhưng chính việc AI xuất hiện trong hình hài nhà sư, nói bằng giọng người và thực hiện cử chỉ nghi lễ lại làm dày thêm lớp biểu tượng. Người dùng có thể cảm nhận sự linh thiêng không phải vì máy móc tự nhận mình là đối tượng tôn thờ, mà vì con người dễ gán cho nó quyền uy tâm linh khi hình thức trình hiện quá giống không gian tín ngưỡng thật.

Vì vậy, câu hỏi AI có thể trở thành đối tượng tôn thờ không trở thành bài toán về ranh giới. Một hệ thống trích dẫn và diễn giải kinh điển là công cụ hỗ trợ học hỏi, nhưng nếu lời đáp bị hiểu như lời phán, hoặc nếu người dùng lệ thuộc vào máy thay vì đối thoại với cộng đồng tôn giáo và đời sống thực, rủi ro lệch chuẩn là có thật. Đây là điểm mà các dự án robot tôn giáo buộc phải tính đến, từ cách truyền thông mục đích, quy tắc vận hành, trách nhiệm của đơn vị triển khai cho đến hướng dẫn người sử dụng.

Kumagai nói nhóm muốn đưa phát triển AI Phật giáo lên tầm tương tác trực tiếp và mặt đối mặt, đồng thời tiếp tục kết hợp tôn giáo, triết học với công nghệ để tạo ra một nền văn hóa kỹ thuật số phong phú hơn. Thông điệp này cho thấy họ thiên về việc coi Buddharoid là thử nghiệm văn hóa số và công cụ phục vụ cộng đồng hơn là tạo ra một biểu tượng thay thế niềm tin.

Dù còn nhiều câu hỏi về đạo đức và tác động xã hội, Buddharoid vẫn đánh dấu một bước chuyển quan trọng. Khi chatbot tôn giáo rời màn hình để bước vào không gian thật, câu chuyện không còn là AI trả lời đúng hay sai, mà là con người sẽ đặt công nghệ ở vị trí nào trong đời sống tinh thần của mình.

Thủy Long