Rút đơn có hết tội? Từ tình huống trên phim truyền hình đến thực tiễn xử lý hình sự

Có thể đặt vấn đề, trong tình huống của phim, việc Minh không bị xử lý hình sự thì cần được lý giải theo hướng khác: Đó có thể là kết quả của việc áp dụng các chính sách nhân đạo của pháp luật để miễn trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên. Hơn nữa, do đặc thù nghệ thuật và mục đích giải trí, các tình huống trong phim không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ, chính xác quy định của pháp luật.

Không phải mọi vụ án đều phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại

Theo quy định tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, có 9 tội danh quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 Bộ luật Hình sự chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại là người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất. Đối với tình huống nêu trên, hành vi đập phá xe ô tô có dấu hiệu của tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản, còn hành vi lấy 100 triệu đồng trong xe có dấu hiệu của tội trộm cắp tài sản theo quy định của Bộ luật Hình sự (tương ứng các Điều 178 và Điều 173). Đây đều là các tội không thuộc trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự.

Vì vậy, khi có đủ căn cứ xác định hành vi có dấu hiệu tội phạm, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải khởi tố, điều tra theo quy định của pháp luật, không phụ thuộc vào việc người bị hại có rút đơn, đã được bồi thường hay tài sản đã được trả lại. Trong các trường hợp này, khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại (nếu có) chỉ được xem xét như tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, chứ không loại trừ trách nhiệm hình sự. Trả lại tiền không làm mất đi tội phạm mà chỉ là căn cứ để xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Không phải “trẻ là không bị xử lý”

Một điểm quan trọng khác trong tình huống phim là độ tuổi của Minh chưa đủ 17 tuổi, pháp luật hình sự Việt Nam quy định rõ: Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật Hình sự có quy định khác. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng quy định tại một trong các điều. Trong đó, tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178 Bộ luật Hình sự) thuộc nhóm tội mà người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi có thể phải chịu trách nhiệm hình sự, nếu hành vi thuộc trường hợp rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng theo quy định. Như vậy, với trường hợp của Minh (chưa đủ 17 tuổi), nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, Minh vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Xử lý chuyển hướng - cơ chế nhân văn đối với người chưa thành niên

Pháp luật hình sự không đặt nặng trừng phạt đối với người chưa thành niên mà ưu tiên giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập xã hội. Theo Luật Tư pháp, người chưa thành niên, trong những trường hợp nhất định, cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng cơ chế xử lý chuyển hướng, tức là không xử lý hình sự mà chuyển sang áp dụng các biện pháp thay thế mang tính giáo dục, hỗ trợ, như giáo dục, khắc phục hậu quả: Khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại, nhằm giúp người chưa thành niên nhận thức sai phạm và khắc phục hậu quả. Ngoài ra, có thể áp dụng biện pháp giám sát, quản lý tại cộng đồng và gia đình: Giáo dục tại xã, phường, thị trấn; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại, cấm tiếp xúc với người, cấm đến địa điểm; học tập, dạy nghề; tư vấn tâm lý; lao động phục vụ cộng đồng; giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Đây là những quy định mới thể hiện rõ chính sách hình sự nhân đạo của Nhà nước, chuyển từ xử lý mang tính trừng phạt sang tiếp cận lấy người chưa thành niên làm trung tâm, đề cao khả năng phục hồi và phòng ngừa tái phạm. Xử lý chuyển hướng không đồng nghĩa với “thoát tội” mà là chuyển từ trừng phạt sang giáo dục, từ xử lý hình sự sang phục hồi và tái hòa nhập.

Tuy nhiên, việc áp dụng và lựa chọn biện pháp xử lý chuyển hướng không mang tính đương nhiên, phải được thực hiện trên cơ sở đánh giá toàn diện, bao gồm: Tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên; bảo đảm an toàn cho bị hại và cộng đồng.

Hiểu đúng pháp luật để tránh những ngộ nhận

Chi tiết dẫn chứng ở đầu bài viết trong phim “Bước chân vào đời” dễ khiến người xem hiểu sai pháp luật. Tuy nhiên, trong tình huống của phim, việc Minh không bị xử lý hình sự thì cần được lý giải theo hướng khác: Đó có thể là kết quả của việc áp dụng các chính sách nhân đạo của pháp luật để miễn trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên.

Phim truyền hình, với khả năng tái hiện sinh động các tình huống đời sống, có thể trở thành một kênh quan trọng hỗ trợ công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Thông qua các tình huống gần gũi, người xem có điều kiện hình dung cách thức pháp luật được vận dụng trong thực tiễn, từ đó góp phần nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật. Tuy nhiên, do đặc thù nghệ thuật và mục đích giải trí, các tình huống trong phim không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ, chính xác quy định pháp luật. Chính vì vậy, nếu được tiếp cận dưới góc độ phân tích pháp lý một cách chuẩn xác, những tình huống này lại trở thành “chất liệu” quan trọng để làm rõ quy định pháp luật, định hướng nhận thức xã hội và phòng ngừa những cách hiểu sai lệch. Ở góc độ này, việc gắn kết giữa sản phẩm truyền thông đại chúng với hoạt động giải thích, phổ biến pháp luật không chỉ giúp pháp luật đi vào đời sống một cách tự nhiên mà còn góp phần nâng cao hiệu quả tuyên truyền pháp luật trong bối cảnh hiện nay.