Sa sút trí tuệ gia tăng: Áp lực điều trị lớn

Áp dụng liệu pháp âm nhạc đồng hành cùng người bệnh. Ảnh: BV Bạch Mai.

Hệ thống y tế chưa thực sự sẵn sàng

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, thuộc nhóm cao nhất thế giới. Cùng với xu hướng này, các bệnh lý mạn tính và thoái hóa, trong đó có sa sút trí tuệ, đang gia tăng với tốc độ đáng kể, tạo ra áp lực không nhỏ đối với hệ thống y tế và an sinh xã hội.

Theo ước tính từ Bệnh viện Lão khoa Trung ương, nếu như năm 2015 Việt Nam có khoảng 660.000 người mắc sa sút trí tuệ, thì con số này có thể tăng lên tới 1,8 triệu người vào năm 2050. PGS.TS Nguyễn Trung Anh - Giám đốc Bệnh viện nhận định, sự gia tăng số người mắc sa sút trí tuệ là hệ quả trực tiếp của già hóa dân số. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng, mà ở việc hệ thống y tế hiện nay chưa thực sự sẵn sàng để đáp ứng nhu cầu chăm sóc ngày càng lớn này.

Thực tế cho thấy, phần lớn bệnh nhân sa sút trí tuệ tại Việt Nam đang được chăm sóc tại gia đình. Người chăm sóc, chủ yếu là người thân, phải chịu áp lực lớn về thể chất, tinh thần và kinh tế, trong khi cơ chế hỗ trợ còn hạn chế.

Không chỉ là vấn đề chăm sóc, việc phát hiện sớm sa sút trí tuệ cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Bệnh có đặc điểm tiến triển âm thầm, các biến đổi sinh học có thể xuất hiện trước khi có triệu chứng lâm sàng từ 10 đến 15 năm. Nhiều trường hợp chỉ được chẩn đoán ở giai đoạn muộn, khiến khả năng can thiệp bị hạn chế đáng kể.

Một phần nguyên nhân đến từ nhận thức trong cộng đồng. Quan niệm “già thì phải lẫn” vẫn tồn tại ở không ít người, khiến các dấu hiệu ban đầu như hay quên, giảm khả năng tập trung bị bỏ qua hoặc xem là bình thường. Điều này làm mất cơ hội can thiệp sớm – yếu tố then chốt giúp làm chậm tiến triển bệnh và cải thiện chất lượng sống.

Hội chứng bệnh lý cần được quan tâm đúng mức

Theo BSCKII Thân Thị Minh Trung - Phó trưởng Khoa Nội thần kinh (Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh), sa sút trí tuệ không phải là một quá trình lão hóa tự nhiên, mà là một hội chứng bệnh lý do tổn thương tế bào thần kinh trong não. Bệnh Alzheimer – dạng phổ biến nhất có thể chiếm tới 60 – 70% các trường hợp. Ngoài ra, các nguyên nhân khác như bệnh mạch máu não, chấn thương sọ não, rối loạn chuyển hóa hay yếu tố di truyền cũng có thể dẫn tới tình trạng này.

Các biểu hiện của sa sút trí tuệ diễn tiến qua nhiều giai đoạn, từ những dấu hiệu nhẹ như hay quên, mất định hướng, đến giai đoạn nặng khi người bệnh không còn khả năng nhận biết người thân, mất khả năng tự chăm sóc và hoàn toàn phụ thuộc vào người khác. Không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người bệnh, căn bệnh này còn tạo ra gánh nặng lâu dài cho gia đình và xã hội.

Trong bối cảnh đó, chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi cách tiếp cận từ điều trị đơn lẻ sang chăm sóc toàn diện, liên ngành. Điều này bao gồm phát hiện sớm tại cộng đồng, điều trị đa chuyên khoa tại bệnh viện, phục hồi chức năng và hỗ trợ người chăm sóc.

Một hướng đi đang được quan tâm là ứng dụng các dấu ấn sinh học trong chẩn đoán sớm. Thay vì các phương pháp phức tạp như chụp PET-CT hay xét nghiệm dịch não tủy, các nghiên cứu hiện nay hướng tới việc sử dụng xét nghiệm máu với chi phí thấp và khả năng triển khai rộng rãi. Nếu thành công, đây có thể là bước tiến quan trọng trong việc đưa chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ ra khỏi phạm vi các bệnh viện tuyến cuối.

Song song với đó, mô hình chăm sóc dựa vào cộng đồng được đánh giá là phù hợp với điều kiện Việt Nam. Việc huy động các tổ chức như Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ, các câu lạc bộ liên thế hệ tham gia hỗ trợ có thể giúp mở rộng mạng lưới chăm sóc, giảm tải cho hệ thống y tế và tăng cường sự gắn kết xã hội.

Ở cấp độ chính sách, những định hướng lớn đã được đặt ra. Theo TS Nguyễn Ngô Quang - Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Đào tạo (Bộ Y tế), các Nghị quyết của Đảng đã nhấn mạnh rõ nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, trong đó có việc phát triển hệ thống lão khoa và ứng dụng khoa học công nghệ trong chẩn đoán, điều trị.

Tuy nhiên, từ định hướng đến thực tiễn vẫn là một khoảng cách cần được thu hẹp. Ở góc độ từng người bệnh, phòng ngừa vẫn là giải pháp quan trọng nhất trong bối cảnh bệnh chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn. Các biện pháp như duy trì hoạt động trí tuệ, tập thể dục, kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch, hạn chế rượu bia và xây dựng lối sống lành mạnh có thể góp phần làm giảm nguy cơ mắc bệnh.

Đức Trân