Sắc màu văn hóa bên những đồng bạc xòe

Bà con ở nhiều làng bản vùng cao Tuyên Quang vẫn lưu giữ đồng bạc xòe.

Hơn một thế kỷ trước, những đồng bạc xòe được thực dân Pháp đúc từ bạc nguyên chất và lưu hành trong hệ thống tiền tệ của chính quyền thực dân. Đồng bạc xòe có nhiều mệnh giá từ 10 cent, 20 cent, 50 cent và 100 cent. Trong quá khứ, đồng bạc xòe đã từng được lưu hành khắp Đông Dương, từ miền xuôi lên miền ngược, nó là hiện vật lịch sử ghi lại quá trình xâm lược, cai trị của thực dân Pháp cho đến khi bị đánh đuổi khỏi Đông Dương.

Theo ghi nhận, niên đại của những đồng bạc xòe được sản xuất từ năm 1879 cho đến năm 1937. Và theo những người am hiểu, sưu tầm và chơi những đồng bạc xòe cho biết, hàm lượng bạc trong các đồng bạc giảm dần theo từng thời kỳ. Thời kỳ đầu, những đồng bạc có hàm lượng bạc đến 90%, những đồng bạc đó còn được dân gian gọi là bạc 9 tuổi. Càng về sau, hàm lượng bạc trong các đồng bạc giảm dần chỉ còn khoảng 70 – 80%.

Nói đến đồng bạc xòe trong đời sống vùng cao Tuyên Quang ngày trước, chúng ta có thể nói đến Dinh thự Sà Phìn trên Cao nguyên đá Đồng Văn. Dinh thự này xây dựng từ những năm 20 của thế kỷ XX, với chi phí khoảng 150.000 đồng bạc. Trong dinh thự có một số chân cột đá cho đến giờ vẫn còn bóng loáng, là dấu tích về độ “chịu chi”, sử dụng nhiều đồng bạc trắng để đánh bóng chân cột của chủ nhân dinh thự. Sau khi thực dân Pháp bị lật đổ, những đồng bạc xòe vẫn còn được chính quyền cách mạng của ta sử dụng, lưu hành trong một thời gian song song với những đồng tiền giấy do ngân khố quốc gia phát hành.

Những đồng bạc xòe có tuổi đời hơn 120 năm vẫn được lưu giữ trong đời sống bà con vùng cao Tuyên Quang.

Được biết, những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 – 1954) khi ngân khố quốc gia gặp khó khăn, ngoài ủng hộ rất nhiều vàng, từ Cao nguyên đá Đồng Văn, cụ Vương Chí Sình khi đó là đại biểu Quốc hội còn ủng hộ ngân khố 2,2 triệu đồng bạc xòe. Tìm hiểu thực tế, dù đồng bạc Đông Dương đã không nằm trong hệ thống tiền tệ hàng chục năm qua, nhưng cho đến giờ ở vùng cao vẫn còn có những gia đình, cộng đồng dân tộc sử dụng đồng bạc xòe để thực hiện một số nghi thức như cưới hỏi, nhiều gia đình người Mông, Dao, Tày, Nùng, Thái… vẫn giữ các đồng kim loại bạc này như một tài sản và truyền lại cho con cháu.

Hiện nay, có những gia đình ở các xã vùng cao Tuyên Quang vẫn sở hữu hàng chục đồng bạc xòe. Trước giá trị của đồng bạc xòe, có những kẻ làm giả các đồng bạc này khiến có lúc đồng bạc thật giả lẫn lộn. Theo kinh nghiệm của bà con, để kiểm tra đồng bạc xòe thật, người ta sẽ xem độ sáng và tiếng kêu vang, sự sắc nét của chữ và hình biểu tượng trên đồng bạc. Người ta cũng có cách kiểm tra độ mòn của các đồng bạc, bởi các đồng bạc thật sẽ thường bị mòn ở một số vị trí khi giao dịch qua tay người…

Ở vùng cao Tuyên Quang nhiều năm về trước, trong các lễ ăn hỏi, cưới bạc xòe đóng vai trò là sính lễ bắt buộc. Đó không phải là sự mua bán, mà là sự tôn trọng dành cho gia đình nhà gái, nơi đã có công nuôi dưỡng các sơn nữ chăm chỉ làm lụng và xinh đẹp, nết na của bản làng. Hiện nay, nhiều hủ tục được xóa bỏ, người ta chỉ dùng 1 – 2 đồng bạc xòe như là một lệ tục truyền thống trong các đám cưới hỏi, thể hiện sự tôn trọng với nhà gái. Không chỉ có giá trị tinh thần, bạc xòe còn là một vật mang giá trị y tế dân gian. Với đặc tính kháng khuẩn và cảm ứng nhiệt tốt, đồng bạc xòe kết hợp với lòng trắng trứng gà và một chiếc khăn mùi xoa trở thành “bài thuốc” đánh cảm mà nhiều người trong chúng ta đã từng một lần thực hiện.

Một chân cột đá ở Dinh thự nhà Vương, xã Sà Phìn vẫn còn lưu lại dấu tích được đánh bóng bằng nhiều đồng bạc trắng.

Trước giá trị của kim loại bạc và quan niệm dân gian, đồng bạc xòe hiện có giá trị khá cao. Một đồng bạc xòe cỡ lớn, có niên đại đúc lâu năm có thể có giá trị trên 2 triệu đồng, những đồng nhỏ 10 cent, 20 cent cũng có giá trị hàng trăm ngàn đồng. Để tìm được một đồng bạc xòe chuẩn, nhiều người phải cất công lên các làng bản, gặp những người già có uy tín trong cộng đồng các dân tộc, hoặc nhờ những người có kinh nghiệm vùng cao để có thể mua được một đồng bạc chuẩn.

Dù không phải là đồng tiền được lưu hành trong hệ thống tiền tệ hiện nay, nhưng những đồng bạc xòe vẫn giữ vai trò như một gạch nối văn hóa. Đồng bạc xòe vẫn hiện diện trong đời sống, không chỉ mang giá trị của kim loại bạc mà còn là thứ để định giá nhiều giá trị tinh thần trong đời sống hiện tại.

Huy Toán