Sắc màu văn hóa Mông – Thống nhất trong đa dạng

Tại Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV năm 2026 tổ chức tại tỉnh Điện Biên, những nét riêng ấy cùng hội tụ, góp phần tôn vinh bản sắc và mở ra cơ hội để các địa phương chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn, phát huy di sản gắn với phát triển du lịch.

Mỗi vùng đất, một sắc màu riêng

Trong đời sống của đồng bào Mông, hình ảnh đầu tiên thu hút ánh nhìn chính là những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu với hoa văn vô cùng tinh xảo. Tuy nhiên, mỗi ngành Mông lại sở hữu một tư duy thiết kế và phong cách thẩm mỹ riêng, phản ánh quá trình thích ứng và lịch sử cư trú độc đáo.

Chị Sùng Thị Xoa, thôn Bản Phố 1, xã Bắc Hà, tỉnh Lào Cai mang đến Ngày hội kỹ thuật thêu tay thủ công truyền thống bộ trang phục của người Mông Hoa ở Bắc Hà.

Tại Bắc Hà (tỉnh Lào Cai) – nơi người Mông Hoa chiếm đa số, nghệ thuật may thêu trang phục thể hiện sự cầu kỳ đặc trưng. Chị Sùng Thị Xoa (thôn Bản Phố 1, xã Bắc Hà) chia sẻ: Dù áp dụng chung kỹ thuật thêu tay thủ công truyền thống, bộ trang phục của người Mông Hoa ở Bắc Hà vẫn có sự khác biệt rõ rệt so với trang phục của người Mông ở Điện Biên. Sự khác biệt này thể hiện rõ ở cách phối màu sắc, phom dáng váy xòe và tư duy tạo hình hoa văn.

Bên cạnh trang phục, về mặt ngôn ngữ, người Mông giữa các vùng miền dù vẫn có thể nghe hiểu lẫn nhau nhưng ngữ điệu phát âm lại mang nét đặc trưng vùng miền - tương tự như sự khác biệt giữa giọng nói miền Bắc và miền Nam của tiếng Việt.

Trong khi đó, tại tỉnh Phú Thọ, đồng bào Mông tập trung chủ yếu tại xã Pà Cò. Theo ông Sùng A Chênh, Bí thư Đảng ủy xã Pà Cò, cộng đồng người Mông tại đây thuộc ngành Mông Đô (Mông Đen). So sánh với người Mông tại tỉnh Điện Biên, tiếng nói giữa hai vùng có sự khác biệt cơ bản về âm điệu dù chữ viết giữ nguyên tính tương đồng. Về trang phục, người Mông Đô ở Pà Cò mang nét cách tân khá rõ nét so với kiểu dáng truyền thống xưa, đồng thời giao thoa và mang nhiều nét tương đồng với một số nhánh Mông tại tỉnh Sơn La.

Trang phục, các nét đặc trưng của dân tộc Mông xã Pà Cò, tỉnh Phú Thọ được tái hiện tại không gian văn hóa truyền thống.

Sự đa dạng này khẳng định văn hóa Mông không phải là một khối đơn điệu, mà là một tổng thể đa sắc màu được bồi đắp qua quá trình di cư, định cư và tương tác với môi trường tự nhiên, xã hội ở từng địa phương.

Nỗ lực gìn giữ bản sắc cộng đồng

Bên cạnh trang phục, đời sống tinh thần với khèn Mông giữ vị trí đặc biệt quan trọng, được xem như biểu tượng văn hóa thiêng liêng của cộng đồng. Với đồng bào Mông, tiếng khèn gắn bó mật thiết với sinh hoạt cộng đồng, lễ hội và các nghi lễ truyền thống. Mỗi giai điệu gửi gắm tình cảm, phong tục và những giá trị văn hóa tốt đẹp được trao truyền qua nhiều thế hệ

Trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV tại tỉnh Điện Biên, các nghệ nhân và diễn viên quần chúng đến từ 11 tỉnh đã mang đến những màn trình diễn đặc sắc tại Chương trình trình diễn nghệ thuật khèn Mông. Tiếng khèn khi réo rắt, sâu lắng, lúc rộn ràng, mạnh mẽ hòa cùng những động tác múa điêu luyện đã thể hiện trọn vẹn tài năng và sức sáng tạo của các nghệ nhân. Qua đó, nét đẹp văn hóa cùng đời sống tinh thần phong phú của đồng bào Mông ở từng địa phương được khắc họa sinh động, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách.

Các nghệ nhân của tỉnh Cao Bằng chế tác khèn tại không gian văn hóa truyền thống của tỉnh nhà.

Nghệ nhân Giàng A Sếnh tham gia biểu diễn múa gậy sênh tiền và thổi khèn môi của đoàn Đắk Lắk đã đưa người xem đến gần hơn với những loại hình nghệ thuật gắn bó với đời sống đồng bào. Âm điệu, nhịp điệu biểu diễn và động tác của nghệ nhân góp phần tái hiện không khí sinh hoạt văn hóa đã được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Chị Nguyễn Dương Ngọc Thu, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk cho biết đồng bào còn mang đến ngày hội những nét đặc trưng khác gồm sản vật địa phương (sầu riêng, cà phê), tái hiện không gian chợ phiên và giới thiệu bộ sưu tập trang phục đa dạng từ đời thường, lễ hội cho đến trang phục cưới hỏi.

Tại tỉnh Thái Nguyên, dù đồng bào dân tộc Mông chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ (khoảng gần 40.000 người, tương đương 2,21% dân số toàn tỉnh), nhưng cộng đồng người Mông nơi đây chưa bao giờ để phai nhạt các giá trị truyền thống. Tham gia ngày hội văn hóa, đồng bào Mông Thái Nguyên mang đến những sản phẩm thổ cẩm tinh xảo cùng hình ảnh tái hiện sinh hoạt đời sống chân thực nhất.

Tiết mục biểu diễn múa gậy sênh tiền và thổi khèn môi của đoàn Đắk Lắk đã đưa người xem đến gần hơn với những loại hình nghệ thuật gắn bó với đời sống đồng bào.

Bà Lê Thị Điền, đại diện đoàn tỉnh Thái Nguyên, nhấn mạnh: "Công tác bảo tồn không đơn thuần là việc gìn giữ các hiện vật trong tủ kính hay nhà trưng bày, mà cốt lõi là nâng cao ý thức tự hào dân tộc thông qua các hoạt động giao lưu, kết nối cộng đồng."

Đặc biệt, tại ngày hội việc gắn kết bảo tồn di sản với các sản phẩm OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Các sản phẩm thổ cẩm thủ công cùng nông sản đặc trưng do chính tay người dân làm ra được quảng bá trực tiếp tới du khách. Mô hình này giúp tạo nguồn thu nhập ổn định, nâng cao đời sống kinh tế cho bà con, song song với việc giữ gìn và phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể.

Văn hóa dân tộc Mông tại Việt Nam là sự kết hợp hài hòa giữa tính thống nhất về cội nguồn và tính phong phú, đa dạng theo từng ngành Mông cũng như vùng miền sinh sống. Những sự kiện quy mô như Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV tại tỉnh Điện Biên không chỉ là nơi tôn vinh nghệ thuật thủ công, trang phục và không gian sống truyền thống, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của di sản. Việc bảo tồn đúng hướng kết hợp với phát triển du lịch cộng đồng chính là chìa khóa để văn hóa Mông vừa giữ trọn bản sắc, vừa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong thời đại mới.