Sách giáo khoa cần thích ứng với bối cảnh xã hội và yêu cầu giáo dục mới

Hoài niệm khiến sách cũ trở nên đẹp hơn

Tiến sĩ Vũ Trọng Đông, giảng viên Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sài Gòn nhận thấy các bài viết đăng lại thơ trong sách giáo khoa cũ thường thu hút nhiều lượt xem và sự đồng cảm. Những tác phẩm như Mèo con đi học, Cái trống trường em, Sắc màu em yêu, Bài ca Trái Đất gợi lại ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Theo ông, hiện tượng này phần lớn xuất phát từ tâm lý hoài niệm. Ký ức tuổi thơ, cùng sự khác biệt giữa các thế hệ học sinh, khiến nhiều người có xu hướng đánh giá quá khứ tích cực hơn hiện tại. Đây không phải hiện tượng riêng ở Việt Nam.

Bài thơ Mèo con đi học. Ảnh: Hồng Phúc

Khi nhớ về sách cũ, phụ huynh thường nhắc đến những câu thơ trong sáng, hình minh họa mộc mạc, nhưng ít khi nhớ đầy đủ những nội dung từng xuất hiện trong sách. Chẳng hạn, bên cạnh các bài thơ quen thuộc, sách giáo khoa trước đây còn có những tác phẩm như Sự sụp đổ của chế độ A-pác-thai, Ê-mi-li con…, Tiếng vọng hay Tác phẩm của Sin-le và tên phát xít.

Ngược lại, không phải những tác phẩm hay của sách cũ đều đã biến mất. Nhiều bài thơ như Hạt gạo làng ta, Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, Tuổi ngựa, Đoàn thuyền đánh cá, Về ngôi nhà đang xây vẫn được sử dụng trong sách giáo khoa hiện nay.

Tiến sĩ Đông cho rằng việc lựa chọn ngữ liệu đưa vào sách giáo khoa phải đáp ứng nhiều tiêu chí, từ giá trị giáo dục, tính thẩm mỹ đến sự phù hợp với chủ điểm và yêu cầu cần đạt của chương trình. Vì vậy, việc thay thế một số tác phẩm là cần thiết khi chúng không còn phù hợp. Một số trường hợp không tiếp tục được sử dụng cũng có thể xuất phát từ lý do bản quyền hoặc những vấn đề liên quan đến tác giả.

Sách cũ không mặc nhiên tốt hơn chỉ vì gắn với ký ức của nhiều thế hệ; sách mới cũng không thể được coi là tiến bộ chỉ vì đã thay đổi.

Theo ông, sách giáo khoa cần thích ứng với bối cảnh xã hội và yêu cầu giáo dục mới. Học sinh ngày nay không chỉ cần kiến thức mà còn phải phát triển kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng vận dụng những điều đã học. Giáo dục không thể chỉ dựa vào ký ức của các thế hệ đi trước.

“Chúng ta không thể chỉ dạy con cái những điều mà mình từng học”, ông nói, đồng thời cho rằng người đọc có quyền góp ý về sách giáo khoa, nhưng việc phê phán cần dựa trên hiểu biết và đánh giá thấu đáo, tránh miệt thị sách cũng như đội ngũ biên soạn.

Đổi mới hình thức có nhất thiết phải thay đổi nhiều nội dung?

Ở góc nhìn khác, anh Nguyễn Phát (ở Hà Nội) có 3 con đều học cả bộ sách giáo khoa cũ và mới cho rằng việc đổi mới sách giáo khoa cần chú ý đến chất lượng ngữ liệu và cách trình bày kiến thức, thay vì chỉ nhấn mạnh sự khác biệt so với sách cũ.

Với môn Tiếng Việt ở lớp 1, theo anh, học sinh cần được tiếp cận những văn bản phù hợp với từng giai đoạn học đọc. Ban đầu, các em có thể luyện đọc qua những câu, bài không nhất thiết có vần điệu, để thực sự nhận diện và đọc được chữ thay vì dựa vào việc ghi nhớ. Khi kỹ năng đọc dần hình thành, sách nên tăng những văn bản có vần điệu, giúp trẻ cảm nhận vẻ đẹp của tiếng Việt.

Mỗi lựa chọn trong sách giáo khoa cần được đánh giá dựa trên giá trị giáo dục, sự phù hợp với học sinh và khả năng giúp các em học tập hiệu quả.

Từ đó, anh bày tỏ băn khoăn về số lượng tác phẩm hay trong sách hiện nay. Với các môn khoa học và Toán, anh cho rằng nhiều kiến thức nền tảng vẫn có tính kinh điển, nhưng cách trình bày trong một số sách mới chưa thuyết phục bằng sách trước đây. Theo anh, việc cập nhật hình ảnh, công cụ và phương pháp thể hiện là cần thiết, song cần bảo đảm tính rõ ràng, dễ hiểu và hiệu quả trong học tập.

“Chúng ta cần thấy rõ là nội dung cơ bản vẫn chỉ có bấy nhiêu thôi. Cái khác biệt chẳng qua là hình thức”, anh Phát nhận xét, đồng thời cho rằng đổi mới hình thức không đồng nghĩa với việc phải xáo trộn quá nhiều nội dung.

Sách giáo khoa mới sẽ kế thừa, không xây dựng lại từ đầu

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sách giáo khoa sẽ được rà soát, điều chỉnh trên nền tảng hiện hành, không xây dựng lại từ đầu, nhằm đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đồng thời hạn chế xáo trộn trong dạy học.

Theo Bộ, sách sẽ tăng cường giáo dục đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, trách nhiệm và khát vọng cống hiến; bổ sung, cập nhật nội dung về lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc và danh nhân. Nội dung cũng được định hướng thiết thực, dễ tiếp cận, giảm phần trùng lặp, nặng lý thuyết hoặc quá chuyên sâu.

Bộ đồng thời rà soát vấn đề tác giả, chủ biên và bản quyền; xây dựng phương án chuyển quyền tác giả sách giáo khoa từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam về Bộ, tiến tới phát sách miễn phí cho học sinh theo lộ trình. Việc cung ứng sách sẽ được cải tiến theo hướng giảm khâu trung gian, tăng tính chủ động của địa phương và xác định chính xác nhu cầu.

Từ năm học này, gần 20 triệu học sinh phổ thông trên cả nước sử dụng chung bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, thay cho ba bộ sách cùng nhiều sách lẻ trước đây.