Săn 'cá thủy tinh' giữa dòng Đà giang

Từ khoảng giữa tháng 3 đến tháng 6 hàng năm là mùa đánh bắt cá ngần trên sông Đà.

Cuộc “đi săn” giữa dòng Đà giang

Chúng tôi đến xã Tân Mai vào một buổi sớm còn vương hơi lạnh, sương phủ mỏng như khói. Ở bến nhỏ xóm Tôm, anh Bùi Văn Mai vốn là người có hơn chục năm gắn bó với nghề đã chờ sẵn bên chiếc thuyền cũ. “Đi thôi, muộn là lỡ cá,” anh nói một cách dứt khoát.

Sau khi đã yên vị, chiếc thuyền rẽ nước lao vào khoảng mênh mông. Giữa lòng hồ, không còn khái niệm bờ bãi. Chỉ còn nước, gió và những khoảng lặng dài. Anh Mai bảo, cá ngần không bao giờ ở gần bờ. Muốn gặp chúng phải ra giữa dòng, nơi nước trong nhất. “Chỗ có cá, nước phải trong, ít gợn sóng”...

Để đánh bắt loại “cá thủy tinh” quý hiếm, người dân phải sử dụng thuyền máy có công suất lớn và độ chế lưới thành “chiếc vợt” lớn để xúc, vớt cá.

Ngồi cạnh tôi, chị Hà Thị Nguyệt, vợ anh Mai vốn là người cũng đã có nhiều năm theo chồng đi đánh bắt “lộc trời” trên sông tiếp lời: Cá ngần khó đánh bắt lắm. Không phải cứ thả lưới là được. Phải đúng thời điểm, đúng dòng nước. Sai một chút là trắng tay. Cá ngần hay còn gọi là cá thủy tinh, cá sữa... là loài cá đặc hữu hiếm có của sông Đà. Chúng nhỏ xíu, dài chỉ 5-7cm, khi còn sống, thân trong suốt. Khi ánh nắng chiếu vào từng con cá lấp lánh như pha lê.

Nhưng loài cá này “khó tính” như chính vẻ ngoài mong manh của nó. Suốt mùa đông, chúng lẩn sâu dưới tầng nước. Chỉ khi trời chuyển mùa, từ tháng 4 đến tháng 7. Nước hồ trong và dòng chảy dịu lại, cá mới xuất hiện. Cao điểm chỉ kéo dài vài tuần ngắn ngủi. Hơn nữa, việc đánh bắt cá phải chuẩn bị ngư lưới và phương tiện khác so với đánh bắt cá tôm thông thường. Ở đây, người ta phải chuẩn bị thuyền máy có sức đẩy mạnh và những vuông lưới rộng, mắt đan dày để tạo thành một “chiếc vợt” khổng lồ neo buộc vào mũi thuyền rộng từ 4-5m, chân lưới có độ sâu từ 2-3m để xúc, vớt cá...

Thuyền tới “điểm chạm” giữa dòng, anh Mai dừng thuyền buộc lưới. Tấm lưới mỏng tang, trong suốt. Thuyền chạy chậm, kéo theo lưới mở rộng phía trước. Mẻ đầu tiên... trống không. Mẻ thứ hai... vẫn vậy. Không ai nói gì nhưng trong lòng chúng tôi dấy lên sự ái ngại vì mình mà ra cơ sự. Chỉ có tiếng máy nổ và tiếng nước vỗ nhẹ.

Rồi đến mẻ thứ ba. “Có rồi!”, anh Mai bất ngờ reo lên. Trong tấm lưới dũi trước mạn thuyền là vô số những sinh vật nhỏ li ti, lấp lánh dưới nắng. Cá ngần, loài cá được ví như “thủy tinh” hiện ra trong suốt, mong manh đến khó tin. Chị Nguyệt cầm thử một nắm cá, mỉm cười: “Nhìn như không có thật nhỉ”. Quả thực, những con cá trong tay chúng tôi và trong đôi bàn tay chan sần của chị Nguyệt chúng mềm, không vảy, không xương cứng. Có cảm giác như chạm vào là tan. “Phải cho vào thùng đá cấp đông ngay,” anh Mai nhắc. Trong thùng xốp trắng đã để sẵn đá lạnh, chỉ một lúc sau những con cá bắt đầu chuyển từ trong veo sang trắng đục, mềm như sợi bún. “Thế nên mới gọi là cá bún, cá sữa,” chị Nguyệt nói.

Cá ngần sau khi đánh bắt được cho vào thùng đá cấp đông ngay để giữ được vị tươi ngon.

Ở thuyền bên cạnh, vợ chồng anh Đinh Công Thái ở xóm Mó Rút cũng lặng lẽ gỡ cá khỏi lưới. Còn ở phía xa, cách chục sải tay chèo là vợ chồng anh Lương Văn Duy ở xóm Gò Lào và Đinh Văn Huyển xóm Tân Thủy cũng đang hạ lưới chuẩn bị đẩy thuyền. Chia sẻ với chúng tôi, anh Mai bảo: Mỗi năm cá Ngần chỉ có một mùa. Nhiều thì kéo dài vài tuần, ít thì chưa kịp quen tay đã hết...

Con thuyền nhỏ tiếp tục trôi, chòng chành theo sóng. Những mẻ cá khi nhiều khi ít, không theo quy luật. Tất cả phụ thuộc vào thiên nhiên, vào độ trong của nước, dòng chảy, thậm chí cả sự “may rủi”. “Cá ngần giống lộc trời. Có ngày đầy khoang, có ngày đi cả ngày không đủ tiền dầu. Có một điều đặc biệt là loài cá này không thể nuôi nhân tạo. Chúng chỉ sống trong môi trường nước sạch, ăn vi tảo và sinh vật phù du. Chính điều đó làm nên vị ngọt thanh, không tanh và cũng khiến cá trở nên quý hiếm”, chị Nguyệt vừa xúc cá từ lưới vào thùng vừa trò chuyện.

Mùa cá từ lòng hồ lên bến

Đến trưa, thuyền quay về bến. Trên bờ, chị Trần Kiều Minh là thương lái lâu năm chuyên thu mua cá của ngư dân vùng Tân Mai đã chờ sẵn. Chị nhanh tay cân cá, phân loại rồi chuyển sang chiếc thuyền buôn của mình. “Cá này không để lâu được. Có bao nhiêu bán hết bấy nhiêu,” chị nói. Theo chị, có ngày thu mua vài trăm kg cá nhưng cũng có ngày chỉ vài chục kg. Mọi thứ phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên. Vốn là loại “của hiếm” nên giá cá ngần vì thế luôn ở mức cao. Có khi lên tới vài trăm nghìn đồng mỗi cân. Dù vậy, nhu cầu vẫn rất lớn. Cá được chế biến thành nhiều món như: Canh chua, rán trứng, chả cá...

Cá ngần sau khi đánh bắt được thương lái thu mua ngay trên sông và đóng thùng chở về bến cảng Bích Hạ phường Tân Hòa để mang đi tiêu thụ.

Trong căn bếp nhỏ của gia đình anh Mai, chị Nguyệt món cá ngần rán trứng đã được làm để đãi khách. Mùi thơm lan tỏa. Đĩa cá vàng ruộm, xen lẫn những sợi cá trắng mềm. Tôi gắp một miếng. Cá tan ngay trong miệng, vị ngọt thanh, nhẹ và sạch. “Loại cá này trẻ con, người già đều ăn được, không sợ hóc xương,” chị Nguyệt bảo. Nhưng phía sau những mẻ cá đầy ắp là nỗi lo không nhỏ.

Nguồn lợi cá ngần hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên, trong khi áp lực khai thác ngày càng lớn. Anh Mai chia sẻ thêm: Nếu nước không còn sạch, cá ngần chắc cũng mất! Câu nói ấy khiến tôi im lặng. Bởi cá ngần không chỉ là một món ăn. Mà nó được xem là “chỉ dấu sinh thái” của sông Đà. Chỉ khi nước còn trong, hệ sinh thái còn nguyên vẹn loài cá này mới xuất hiện.

Chị Trần Kiều Minh là một trong những thương lái chuyên thu mua cá ngần của ngư dân đánh bắt trên sông Đà.

Mùa cá ngần rồi sẽ qua nhanh như cách nó đến. Nhưng với những người như anh Mai, chị Nguyệt thì đó vẫn là mùa của hy vọng. Bởi nếu may mắn, mỗi ngày họ có thể kiếm được bạc triệu từ loại sản vật tự nhiên này. Còn với tôi, chuyến đi ấy không chỉ là hành trình theo thuyền đánh cá. Mà nó là một cuộc lang thang đi săn loài cá vốn được mệnh danh là “thủy tinh sống” của sông Đà. Loài cá nhỏ bé, tinh khiết và chỉ xuất hiện đúng một lần trong năm.

Mạnh Hùng