San sẻ lợi ích và gánh nặng của AI

Biểu tượng của Hãng OpenAI. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Những đề xuất mới đây từ "ông lớn" công nghệ OpenAI (Mỹ) không chỉ là một bản khuyến nghị chính sách thuần túy. Đằng sau đó là một câu hỏi lớn hơn, day dứt hơn: Khi trí tuệ nhân tạo (AI) làm thay đổi cấu trúc việc làm, xã hội sẽ phải phân chia lại những lợi ích cũng như gánh nặng do AI tạo ra như thế nào?

AI đang tạo ra một cuộc cách mạng về năng suất lao động, nhưng cũng đe dọa cho thất nghiệp hàng loạt đối với nhiều vị trí việc làm. Các đề xuất của OpenAI có thể tóm lại trong một hướng tiếp cận khá rõ ràng: AI làm suy giảm vai trò của lao động, nên hệ thống thuế cũng cần dịch chuyển theo. Theo đó, nguồn thu nên được tái cân bằng bằng cách tăng đánh thuế vào tài sản, lãi vốn và lợi nhuận doanh nghiệp - những lĩnh vực hưởng lợi nhiều nhất từ AI. Song song đó, ý tưởng ‘thuế robot’ được đặt ra như một cách bù đắp cho phần việc làm bị thay thế.

Thực tế, đề xuất đánh thuế các doanh nghiệp sử dụng tự động hóa không phải là mới - tỷ phú Bill Gates từng nêu quan điểm này và bị Liên minh châu Âu (EU) bác bỏ vào năm 2017. Tuy nhiên, khi AI ngày càng phát triển, ‘thuế robot’ đang trở lại như một giải pháp cần được cân nhắc nghiêm túc.

OpenAI cũng đề xuất thành lập các quỹ tài sản công tương tự các quỹ của Na Uy hay Saudi Arabia để người dân có thể cùng hưởng lợi từ tăng trưởng do AI tạo ra. Và ở cấp độ doanh nghiệp, OpenAI khuyến khích sử dụng lợi nhuận từ AI để rút ngắn thời gian làm việc, cải thiện phúc lợi cho người lao động.

Nhìn từ những đề xuất đó, có thể thấy bức tranh mà AI đang mở ra không còn là viễn cảnh xa vời, mà đã bắt đầu hiện hữu trong các nền kinh tế phát triển như Vương quốc Anh - một nền kinh tế vốn dựa nhiều vào khu vực dịch vụ và lao động tri thức đang đứng trước nguy cơ bị “tái định nghĩa”.

Khi Giám đốc điều hành của Open AI, ông Sam Altman cảnh báo rằng nhiều nhóm nghề nghiệp có thể biến mất hoàn toàn do sự phát triển của AI, điều đó không chỉ là dự báo công nghệ mà là lời nhắc về một sự dịch chuyển sâu sắc trong đời sống kinh tế. Hàng trăm nghìn nhân viên công nghệ đang phải đối mặt với một thực tế nghiệt ngã. Khi AI trỗi dậy, tương lai của họ không còn sáng như một thập kỷ trước. Những công việc lương cao vốn được xem là “an toàn” nay không còn "bất khả xâm phạm". Làn sóng cắt giảm nhân sự lan rộng: Microsoft sa thải 15.000 người trong năm qua; Amazon giảm 30.000 nhân viên chỉ trong 6 tháng; còn công ty dịch vụ tài chính Block cắt hơn 4.000 nhân sự - tương đương 40% lực lượng lao động - chỉ riêng tháng 2/2026.

Ông Jamie Dimon, "ngôi sao" trong giới tài chính, Giám đốc điều hành ngân hàng Mỹ JP Morgan, thậm chí còn cảnh báo rằng chính phủ và doanh nghiệp sẽ phải can thiệp để hỗ trợ những người lao động mất việc vì công nghệ, nếu không, nguy cơ bất ổn xã hội sẽ hiện hữu. Còn Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng gợi ý giảm gánh nặng thuế cho người lao động thông qua tín dụng thuế thu nhập, hoặc hỗ trợ doanh nghiệp giữ lao động nhằm hạn chế sa thải.

Trong nhiều thập kỷ, ngân sách của các quốc gia, trong đó có Anh, dựa chủ yếu vào thuế thu nhập và các khoản đóng góp từ người lao động. Nhưng nếu việc làm bị thu hẹp, nếu những công việc từng tạo ra thu nhập ổn định dần biến mất, thì nền tảng đó cũng sẽ lung lay.

Ở chiều ngược lại, AI lại tạo ra một dòng giá trị khác: lợi nhuận doanh nghiệp tăng, giá trị tài sản và cổ phiếu đi lên (Chỉ số S&P 500 của Mỹ đã tăng 30% trong năm qua). Vì thế, đề xuất đánh thuế cao hơn vào lãi vốn, tài sản hay lợi nhuận doanh nghiệp không chỉ là giải pháp tài khóa, mà có thể là một cách tái cân bằng cần thiết.

Ý tưởng tuần làm việc bốn ngày, hay 32 giờ, nghe qua có vẻ là một viễn cảnh dễ chịu. Khi máy móc làm thay một số công việc, con người có thể làm ít hơn, sống chậm hơn, dành thời gian cho gia đình và bản thân. Nhưng phía sau sự “nhẹ nhàng” đó lại là một câu hỏi khác: liệu tất cả mọi người có được hưởng lợi như nhau?

Thực tế cho thấy, không phải ai cũng có vị trí trong những ngành nghề có thể chuyển đổi dễ dàng. Những công việc lặp lại, hành chính, dịch vụ cơ bản - vốn là nguồn sinh kế của hàng triệu người - lại chính là những lĩnh vực dễ bị thay thế nhất. Nếu không có cơ chế phân phối lại hợp lý, một xã hội “ít việc hơn” có thể không đồng nghĩa với “tốt hơn”, mà chỉ là phân hóa sâu hơn, trong bối cảnh một nửa các công việc văn phòng dành cho người mới ra trường có thể bị xóa sổ trong vòng 5 năm tới - một kịch bản mà ông Dario Amodei, người đứng đầu Anthropic (công ty đứng sau dòng mô hình ngôn ngữ Claude AI nổi tiếng) đã đề cập đến.

Với Việt Nam, AI và thuế dường như không phải là câu chuyện của tương lai xa. Việt Nam mặc dù vẫn đang trong giai đoạn “dân số vàng”, nơi lao động dồi dào là lợi thế, nhưng khi các doanh nghiệp toàn cầu đẩy mạnh tự động hóa, lợi thế đó có thể bị bào mòn nhanh hơn dự kiến.

Trong khi đó, hệ thống thuế tài sản và thuế lãi vốn của Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Điều này đặt ra một bài toán sớm: nếu nguồn thu từ lao động suy giảm trong tương lai, chúng ta sẽ dựa vào đâu? Có lẽ, điều quan trọng nhất không phải là áp dụng ngay những đề xuất như “thuế robot”, mà là bắt đầu suy nghĩ về một cấu trúc kinh tế mới, nơi giá trị không chỉ đến từ lao động truyền thống.

Không thể phủ nhận, AI mang lại một cảm giác bất an, khi chỉ 1/4 người dân Anh nhìn nhận công nghệ này một cách tích cực, điều đó phản ánh nỗi lo rất thật: mất việc, mất thu nhập, mất sự ổn định. Nhưng cũng như mọi cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, AI không chỉ "lấy đi", nó cũng "tạo ra". Vấn đề là ai sẽ là người được hưởng phần “tạo ra” đó, và bằng cách nào.

Đề xuất của OpenAI, xét cho cùng, không phải là một lời giải hoàn chỉnh. Nhưng nó gợi mở một hướng đi: thay vì để thị trường tự điều chỉnh, xã hội cần chủ động thiết kế lại cách phân phối lợi ích. Có lẽ, câu hỏi lớn nhất không nằm ở việc có nên đánh thuế người giàu hay không, mà là khi công nghệ làm thay đổi cách con người làm việc, chúng ta có đủ bình tĩnh và tỉnh táo để thay đổi cách xã hội vận hành hay không. Giữa những dòng mã và thuật toán, cuối cùng vẫn là câu chuyện rất con người: công bằng, cơ hội và cách chúng ta chọn để sống cùng tương lai.