Sáng kiến mở đường phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam (kỳ 5 & hết): Chuyển hóa vốn văn hóa thành sản phẩm giàu bản sắc

Tuy nhiên, để chuyển hóa nguồn lực này thành giá trị kinh tế, cần những phương thức khai thác phù hợp, gắn sáng tạo với tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Trong số 17 sáng kiến phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam năm 2026 được Bộ VH,TT&DL công bố, có 7 sáng kiến hướng tới yêu cầu này, gồm: Sao Chọn, Men Việt, Hương Phở, Hương Trà, Ấn bản riêng - Tái bản theo nhu cầu, Tủ sách Công nghiệp văn hóa và Dáng Việt.

Tạo thương hiệu có sức cạnh tranh từ hương vị bản địa

Trong số đó, sáng kiến Sao Chọn được định hướng xây dựng hệ thống đánh giá và tôn vinh ẩm thực mang thương hiệu Việt Nam, hướng tới khẳng định giá trị, chất lượng và bản sắc của các nhà hàng, sản phẩm ẩm thực Việt Nam.

Từ kinh nghiệm tham khảo các mô hình đánh giá ở nước ngoài, đơn vị đề xuất đặt vấn đề xây dựng một hệ thống do người Việt Nam phát triển, có sự kết hợp giữa đánh giá của cộng đồng, hoạt động thẩm định và sức lan tỏa từ những người có ảnh hưởng. Theo đại diện đơn vị, ý tưởng đã bước đầu được triển khai thông qua chương trình thực tế và hướng tới phát triển thành một hệ thống đánh giá ẩm thực có uy tín trong tương lai.

Tráng bánh theo kiểu truyền thống của làng nghề phở Vân Cù (xã Nam Đồng - Ninh Bình) tại Festival phở 2026. Ảnh: Thái Thuần

Trong khi đó, sáng kiến Men Việt đặt trọng tâm vào việc phát triển những thương hiệu đồ uống dựa trên nguồn nguyên liệu, phương thức chế biến và bản sắc của các địa phương.

Ở góc độ khác, Hương Phở và Hương Trà là 2 sáng kiến hướng tới phát triển thương hiệu từ những giá trị ẩm thực, văn hóa đã trở nên quen thuộc với người Việt Nam.

Với Hương Phở, mục tiêu được đặt ra là góp phần xây dựng thương hiệu phở mang tầm vóc quốc gia, đưa một món ăn tiêu biểu của Việt Nam trở thành sản phẩm có khả năng phát triển mạnh hơn trên thị trường quốc tế qua việc tổ chức chuỗi cung ứng, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, phát triển dịch vụ và kết nối doanh nghiệp trong kinh doanh, quảng bá. Trong khi đó, Hương Trà hướng tới phát triển thương hiệu trà có bản sắc và sức cạnh tranh quốc tế thông qua khai thác văn hóa thưởng trà, giá trị đặc trưng của các vùng trà Việt Nam; đồng thời liên kết vùng nguyên liệu với doanh nghiệp sản xuất, chế biến và quảng bá để nâng cao giá trị sản phẩm.

Như thế, điểm chung của những sáng kiến về ẩm thực là yêu cầu vượt ra khỏi việc khai thác các giá trị văn hóa sẵn có để từng bước định hình sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng và thương hiệu.

Khai mở giá trị tri thức và vẻ đẹp Việt Nam

Bên cạnh ẩm thực, xuất bản cũng là lĩnh vực có nhiều tiềm năng phát triển những mô hình kinh doanh mới trên cơ sở khai thác giá trị của tri thức, sách và nhu cầu tiếp nhận văn hóa ngày càng đa dạng.

Trong đó, sáng kiến "Ấn bản riêng - Tái bản theo nhu cầu" hướng tới phát triển dịch vụ cá nhân hóa sách, tạo điều kiện để những tác phẩm có giá trị được tái bản, thiết kế và phát hành phù hợp với nhu cầu của từng đối tượng. Theo định hướng, mô hình này không giới hạn ở việc tái bản những đầu sách đang có nhu cầu trên thị trường, mà còn mở rộng đến các tác phẩm quý của gia đình, dòng tộc và những ấn phẩm mang giá trị tri thức, tinh thần cần được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong lĩnh vực doanh nghiệp, mô hình ấn bản riêng cũng mở ra khả năng phát triển những bộ sách được tuyển chọn, thiết kế dành cho nhân viên, đối tác hoặc khách hàng. Thay vì sử dụng những sản phẩm quà tặng thông thường, doanh nghiệp có thể lựa chọn sách như một phương thức truyền tải giá trị, xây dựng văn hóa học tập và gắn kết các thành viên trong tổ chức.

Đáng chú ý, tại lễ ra mắt Mạng lưới Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam mới đây, cuốn Nhà giả kim của Paulo Coelho đã được lựa chọn làm ấn phẩm giới thiệu cho mô hình tái bản theo nhu cầu. Tác phẩm được thực hiện dưới hình thức ấn bản riêng của NXB Văn học và trao tặng đại biểu tham dự chương trình.

Chương trình “Đêm hội Áo dài Huế - Hương Giang dệt dáng kinh kỳ” tại Huế. Ảnh: Mai Trang

Từ trường hợp này, có thể thấy tiềm năng phát triển những sản phẩm xuất bản đáp ứng nhu cầu riêng biệt của khách hàng. Giá trị cuốn sách khi ấy được mở rộng thông qua hình thức thiết kế, mục đích sử dụng và những thông điệp văn hóa mà người sở hữu muốn gửi gắm.

Gắn với hướng phát triển này là sáng kiến Tủ sách Công nghiệp văn hóa, được định hướng xây dựng không gian kết nối, tuyển chọn và lan tỏa những tác phẩm có giá trị, phục vụ nhu cầu học hỏi và phát triển của cộng đồng doanh nghiệp công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Còn trong lĩnh vực thời trang, sáng kiến Dáng Việt lại đặt trọng tâm vào việc khai thác giá trị của trang phục truyền thống, đặc biệt là áo dài, để phát triển những sản phẩm thiết kế mang bản sắc Việt Nam. Chia sẻ về sáng kiến này, nhà thiết kế Đức Hùng nhấn mạnh: áo dài từ lâu đã trở thành một biểu tượng văn hóa gắn với hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Qua những hoạt động giới thiệu, trình diễn tại nhiều quốc gia, áo dài đã thể hiện sức hấp dẫn riêng, tạo dấu ấn đối với công chúng trong nước và quốc tế.

Theo nhà thiết kế, phát triển áo dài như một sản phẩm công nghiệp văn hóa còn mở ra cơ hội kết nối hoạt động thiết kế thời trang với những nghề thủ công truyền thống. Những chất liệu, kỹ thuật và hoa văn được lưu giữ tại các làng nghề có thể tiếp tục được khai thác, sáng tạo để hình thành những bộ sưu tập mới, mang tinh thần đương đại mà vẫn gìn giữ giá trị văn hóa dân tộc.

Định hướng này cũng được thể hiện qua sáng kiến Dáng Việt, với việc nhìn nhận áo dài trong tiến trình phát triển từ những hình thức trang phục truyền thống đến các kiểu dáng hiện đại. Qua từng giai đoạn, áo dài vừa kế thừa những yếu tố văn hóa đặc trưng, vừa tiếp nhận các phương thức thiết kế mới để phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ và đời sống.

Từ đó, giá trị của áo dài không dừng ở trang phục hay hoạt động trình diễn, mà còn gắn với chuỗi sản xuất gồm nguyên liệu, dệt may, thiết kế, thủ công mỹ nghệ và phân phối sản phẩm. Khi các chủ thể được kết nối hiệu quả, những sản phẩm thời trang mang bản sắc Việt Nam có thêm điều kiện tham gia sâu hơn vào thị trường, đồng thời tạo cơ hội phát triển cho các ngành nghề liên quan.

Từ ẩm thực, xuất bản đến thời trang, các sáng kiến cho thấy nhiều khả năng khai thác nguồn vốn văn hóa trong hoạt động sản xuất và kinh doanh. Và, khi những giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm có chất lượng, được công chúng lựa chọn và thị trường đón nhận, công nghiệp văn hóa có thể tạo ra những nguồn thu bền vững, đồng thời góp phần gìn giữ, lan tỏa bản sắc và nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam.