Sau một năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp - Thổi luồng gió mới: Bài cuối: Khơi thông điểm nghẽn đưa cuộc cách mạng tổ chức bộ máy đến thành công

Điều quan trọng hơn là phải nhìn thẳng vào những điểm nghẽn đang nằm bên trong cách vận hành, bởi một cuộc cải cách lớn không thể hoàn thành chỉ bằng việc thay đổi sơ đồ tổ chức. Bộ máy có thể đã được sắp xếp lại, chức năng có thể đã được phân định lại, một tầng trung gian có thể đã được bỏ đi, nhưng nếu tư duy cũ, thói quen cũ, cách phối hợp cũ và cách chịu trách nhiệm cũ vẫn còn nguyên thì cuộc cải cách mới chỉ hoàn thành được phần "cơ học", chưa hoàn thành được phần quan trọng nhất là thay đổi năng lực quản trị.

Tư duy cũ - lực cản của mô hình mới

Một cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy muốn đi đến thành công phải có khả năng tự nhìn thấy những giới hạn của chính mình, bởi chính những điểm nghẽn nhỏ trong quá trình vận hành nếu không được tháo gỡ sẽ dần trở thành những lực cản lớn đối với phát triển.

Điểm nghẽn đầu tiên không nằm ở cơ cấu, mà nằm ở tư duy. Một bộ máy mới nhưng con người vẫn tư duy theo bộ máy cũ thì rất khó tạo ra năng lực mới. Nếu cán bộ vẫn quen với việc chờ văn bản hướng dẫn, chờ cấp trên chỉ đạo, chờ một quy trình hoàn chỉnh rồi mới hành động, thì việc phân cấp sẽ không tạo ra tính chủ động như kỳ vọng. Nếu cán bộ vẫn quan niệm rằng hoàn thành phần việc của mình là đủ, không quan tâm kết quả cuối cùng của người dân hay doanh nghiệp, thì một vấn đề liên ngành vẫn có thể bị đẩy từ cơ quan này sang cơ quan khác. Trong mô hình cũ, nhiều người có thể hình thành một thói quen rất tự nhiên: "việc này không thuộc chức năng của tôi". Nhưng trong mô hình mới, tư duy ấy cần được thay thế bằng một câu hỏi khác: "Vấn đề này của người dân đang thuộc trách nhiệm của ai và làm thế nào để được giải quyết đến cùng?"

Nếu mỗi cơ quan chỉ nhìn một phần việc của mình, thì không có cơ quan nào nhìn thấy toàn bộ vấn đề. Đây chính là một trong những "vùng xám" lớn nhất của quản trị hiện nay."Vùng xám" không nhất thiết là một khoảng trống pháp luật hoàn toàn, nhiều khi đó là khoảng cách giữa các quy định đã có với những tình huống mới phát sinh trong thực tế; giữa chức năng của các cơ quan; giữa trách nhiệm và thẩm quyền; giữa việc được giao nhiệm vụ và khả năng thực hiện; hoặc đơn giản là không ai thực sự được xác định là người chịu trách nhiệm cuối cùng để điều phối một vấn đề có nhiều bên tham gia.Trong những vùng xám ấy, một thói quen cũ rất dễ xuất hiện: đẩy hồ sơ thay vì giải quyết vấn đề. Hồ sơ được chuyển sang cơ quan khác, công văn được gửi đi, cuộc họp được tổ chức, ý kiến được xin, báo cáo được hoàn thành. Tất cả các bước có thể đều đúng quy trình, nhưng vấn đề của người dân vẫn còn nguyên.

Đây là một nghịch lý mà chính quyền 2 cấp cần đặc biệt tránh: bộ máy có thể rất bận nhưng xã hội vẫn chưa được giải quyết vấn đề.Vì vậy, một trong những yêu cầu quan trọng nhất của giai đoạn mới là chuyển từ tư duy "hoàn thành quy trình" sang tư duy "hoàn thành kết quả”. Một hồ sơ được giải quyết đúng hạn là tốt, nhưng nếu người dân vẫn không đạt được mục tiêu hợp pháp của mình thì cần xem lại toàn bộ hành trình.

Điểm nghẽn tiếp theo là thói quen quản lý theo hồ sơ thay vì quản lý theo dữ liệu và vấn đề. Một chính quyền hiện đại cần biết trên địa bàn mình đang có những gì đang diễn ra. Dân số biến động ra sao, doanh nghiệp hoạt động thế nào, người cao tuổi tập trung ở đâu, những vấn đề an ninh trật tự xuất hiện ở khu vực nào, nơi nào thường xuyên ngập nước, khu vực nào thiếu hạ tầng, những nhóm dân cư nào cần hỗ trợ... Khi dữ liệu không được kết nối, chính quyền sẽ luôn đi sau thực tế. Trong khi đó, rất nhiều vấn đề của xã hội có tính quy luật. Nếu một khu vực liên tục phát sinh cùng một loại vi phạm, một nhóm dân cư liên tục gặp cùng một khó khăn, một thủ tục liên tục bị bổ sung hồ sơ, hay một loại tranh chấp liên tục xuất hiện, đó không còn là những vụ việc riêng lẻ mà là tín hiệu của một vấn đề hệ thống. Để tránh phát sinh thực trạng này, chính quyền 2 cấp phải có năng lực nhìn thấy trước những tín hiệu đó.

Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Văn Được khảo sát tại Trung tâm Phục vụ hành chính công

Toàn xã hội cùng hướng về mục tiêu chung

Một "vùng xám" khác rất cần được quan tâm là khoảng cách giữa trách nhiệm và nguồn lực. Khi cấp xã, phường được giao thêm nhiệm vụ nhưng chưa được trang bị đầy đủ nhân lực, tài chính, dữ liệu, công cụ kỹ thuật và năng lực chuyên môn, thì yêu cầu về hiệu quả sẽ trở nên thiếu thực tế. Ngược lại, nếu được giao quyền nhưng không xác định rõ trách nhiệm, có thể xuất hiện tình trạng không ai muốn là người quyết định cuối cùng. Do đó, quá trình hoàn thiện chính quyền 2 cấp cần tiếp tục trả lời một câu hỏi rất cụ thể: mỗi nhiệm vụ được giao xuống cơ sở đã đi kèm đủ thẩm quyền, con người, nguồn lực và cơ chế phối hợp hay chưa?

Nếu chưa, đó chính là điểm nghẽn cần tháo gỡ. Chúng ta không nên coi việc phát hiện những điểm nghẽn này là dấu hiệu tiêu cực. Trái lại, khả năng nhìn thấy điểm nghẽn là một biểu hiện của năng lực quản trị. Một bộ máy chỉ báo cáo thành công mà không nhìn thấy vấn đề mới là điều đáng lo ngại.Và đây cũng là lúc cần nói đến một yếu tố quan trọng hơn cả cơ chế: con người.

Một cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy không thể chỉ được thực hiện bởi cán bộ Nhà nước. Nó cần sự tham gia của toàn xã hội. Người dân không chỉ là đối tượng được phục vụ mà còn là nguồn thông tin quan trọng để chính quyền nhận diện vấn đề. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng quản lý mà còn là nguồn lực để tạo ra phát triển. Các tổ chức xã hội, chuyên gia, trường đại học và cộng đồng dân cư đều có thể đóng góp tri thức, sáng kiến và nguồn lực.

Bởi vậy, trong giai đoạn này, đoàn kết toàn dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đoàn kết không có nghĩa là mọi người phải có cùng một suy nghĩ hoặc không được đặt câu hỏi. Đoàn kết trong một cuộc cải cách lớn có nghĩa là cùng hướng về một mục tiêu chung, cùng chia sẻ trách nhiệm và cùng tham gia giải quyết những vấn đề của đất nước, của địa phương.

Người dân có quyền phản ánh những bất cập. Cán bộ có trách nhiệm lắng nghe và xử lý. Doanh nghiệp có quyền đề xuất những cơ chế thuận lợi hơn và có trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Các chuyên gia có thể chỉ ra những điểm chưa hợp lý. Các lực lượng chức năng bảo đảm an ninh, trật tự và kỷ cương. Mỗi chủ thể đứng ở một vị trí khác nhau nhưng cùng tham gia vào một quá trình chung.Đó mới là đoàn kết trong hành động.

Một cuộc cải cách tổ chức bộ máy lớn như hiện nay không thể thành công nếu xã hội hình thành tâm lý "việc của chính quyền, chính quyền tự làm". Chính quyền không thể một mình giải quyết tất cả các vấn đề của xã hội. Ngược lại, xã hội cũng không thể phát triển nếu thiếu một Nhà nước có năng lực tổ chức, điều phối và bảo đảm kỷ cương. Hai bên cần bổ trợ cho nhau. Toàn xã hội cần nhìn nhận đây không đơn thuần là một cuộc cải cách hành chính, mà là một cuộc chuyển đổi phương thức quản trị quốc gia, tác động đến cách quyền lực được tổ chức, cách nguồn lực được phân bổ, cách chính quyền tiếp xúc với người dân và cách địa phương tạo ra phát triển. Vì vậy, nó đòi hỏi một quá trình thay đổi cả về tư duy, văn hóa công vụ, phương thức phối hợp và trách nhiệm xã hội. Một cuộc cách mạng như vậy chắc chắn sẽ có những điểm chưa hoàn thiện. Nhưng điều quan trọng là xã hội không được để những điểm chưa hoàn thiện ấy trở thành lý do để mất niềm tin vào khả năng thay đổi. Đồng thời, chính quyền cũng không được dùng mục tiêu cải cách để né tránh trách nhiệm sửa chữa những gì chưa tốt.

Đây chính là những nguyên tắc cần thiết để đưa chính quyền địa phương 2 cấp đi đến thành công. Sau một năm, có thể nói chúng ta đã vượt qua được một phần rất lớn của thách thức ban đầu: bộ máy mới đã hình thành, các địa phương đã bắt đầu thích nghi, nhiều nhiệm vụ đã được đưa về gần dân hơn, nhiều cách làm mới đã xuất hiện. Nhưng chặng đường phía trước mới là phần quyết định. Những điểm nghẽn trong tư duy, những thói quen hành chính, những vùng xám về trách nhiệm, những khoảng cách về năng lực và nguồn lực sẽ là những vấn đề phải tiếp tục được giải quyết.

Mô hình hoàn thiện cần một quá trình liên tục: phát hiện vấn đề, phân tích nguyên nhân, thử nghiệm giải pháp, đo lường kết quả, điều chỉnh thể chế và nhân rộng những cách làm hiệu quả. Chính quyền phải học cách học từ thực tiễn. Cán bộ phải học cách làm việc trong một môi trường trách nhiệm lớn hơn. Người dân phải được tham gia nhiều hơn vào quá trình giám sát và phản hồi. Doanh nghiệp phải được coi là đối tác trong phát triển. Và toàn xã hội phải cùng chia sẻ trách nhiệm xây dựng một phương thức quản trị mới. Đó mới là cách một cuộc cải cách tổ chức bộ máy trở thành một cuộc cải cách thực sự. Cuối cùng, điều cần hướng tới không phải là một chính quyền "không có vấn đề”. Điều đó không thực tế. Điều cần xây dựng là một chính quyền có khả năng nhìn thấy vấn đề nhanh hơn, chịu trách nhiệm rõ hơn, phối hợp tốt hơn và giải quyết vấn đề đến cùng.

Một cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy không thể hoàn thành chỉ bằng việc sắp xếp lại con người và đầu mối. Nó chỉ hoàn thành khi tư duy thay đổi, cách làm thay đổi, trách nhiệm thay đổi và cuối cùng là đời sống của người dân thay đổi theo hướng tốt hơn.