Sau một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp - Thổi luồng gió mới: Bài 1: Phường, xã - nơi chính sách đi vào cuộc sống

Những con số về số lượng đầu mối được sắp xếp, thủ tục được rút gọn, hồ sơ được giải quyết đúng hạn hay tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến là những chỉ dấu quan trọng. Nhưng đằng sau những con số ấy là một thước đo lớn hơn: người dân có cảm nhận được sự thay đổi trong cuộc sống hàng ngày hay không. Bởi cải cách tổ chức bộ máy cuối cùng không nhằm tạo ra một sơ đồ tổ chức đẹp hơn, mà nhằm tạo ra một Nhà nước hiệu lực hơn trong quản lý, hiệu quả hơn trong phục vụ và gần dân hơn trong hành động.

Từ thay đổi bộ máy đến thay đổi hành trình, thay đổi tư duy

Một trong những giá trị lớn nhất của cải cách hành chính hiện nay là chuyển trọng tâm đánh giá từ cách bộ máy vận hành sang cách người dân trải nghiệm sự vận hành ấy.Trước đây, một cơ quan có thể được đánh giá qua chức năng, nhiệm vụ, số lượng cán bộ, số hồ sơ tiếp nhận và tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn. Những chỉ tiêu đó vẫn cần thiết. Nhưng chính quyền hiện đại cần tiến thêm một bước: nhìn toàn bộ quá trình từ khi một nhu cầu xuất hiện trong đời sống cho đến khi nhu cầu ấy được giải quyết.

Một người dân cần làm thủ tục sẽ bắt đầu bằng việc tìm thông tin, xác định nơi liên hệ, chuẩn bị hồ sơ, nộp hồ sơ, theo dõi tiến độ, nhận kết quả và phản hồi nếu có vấn đề. Một doanh nghiệp cũng trải qua một hành trình tương tự, nhưng thường phức tạp hơn và gắn với chi phí cơ hội lớn hơn. Đó chính là hành trình của người dân và doanh nghiệp trong tiếp cận Nhà nước.

Lãnh đạo Thành ủy và UBND TPHCM tại Hội nghị sơ kết một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Khi nhìn chính quyền từ hành trình này, giá trị của mô hình mới sẽ được nhận diện cụ thể hơn. Một thủ tục được rút ngắn không chỉ vì số bước giảm xuống, mà vì người dân thực sự phải đi lại ít hơn. Một dịch vụ công trực tuyến không chỉ vì hồ sơ được nộp qua mạng, mà vì người dân có thể hoàn thành toàn bộ quy trình mà không phải quay trở lại nhiều lần. Một cơ quan phục vụ tốt không chỉ vì cán bộ hoàn thành đúng phần việc của mình, mà vì toàn bộ vấn đề của người dân được dẫn dắt đến kết quả cuối cùng.

Đây chính là bước chuyển từ tư duy "giải quyết hồ sơ” sang "giải quyết nhu cầu". Một nền hành chính hiện đại không chỉ làm cho quy trình đúng hơn. Nó phải làm cho cuộc sống của người dân thuận lợi hơn.

Một trong những giá trị rất lớn của cải cách mà đôi khi chưa được nhìn nhận đầy đủ là giảm chi phí xã hội. Một thủ tục hành chính không chỉ có lệ phí. Chi phí thực sự mà người dân và doanh nghiệp phải bỏ ra còn bao gồm thời gian đi lại, thời gian chờ đợi, thời gian tìm kiếm thông tin, công sức chuẩn bị hồ sơ, số lần phải bổ sung giấy tờ và chi phí cơ hội do phải tạm dừng công việc để làm thủ tục.Vì vậy, một thủ tục dù không thu lệ phí nhưng khiến người dân phải mất cả ngày đi lại vẫn tạo ra một chi phí xã hội đáng kể. Ngược lại, nếu người dân được hướng dẫn đầy đủ ngay từ đầu, có thể nộp hồ sơ một lần, theo dõi được tiến độ, nhận kết quả đúng hẹn và không phải đi lại không cần thiết, thì giá trị của cải cách không chỉ nằm ở sự thuận tiện. Nó còn là giải phóng thời gian và năng lượng của xã hội để dành cho lao động, kinh doanh, chăm sóc gia đình và những hoạt động tạo ra giá trị. Đây là một trong những ý nghĩa sâu sắc nhất của cải cách hành chính.

Khi một người dân không phải mất thêm một buổi làm việc để hoàn thành thủ tục, thời gian đó có thể trở lại với công việc của họ. Khi một doanh nghiệp không phải chờ đợi nhiều tuần cho một quy trình có thể xử lý nhanh hơn, nguồn lực đó có thể trở lại với sản xuất và đầu tư. Khi hàng triệu giao dịch hành chính trong xã hội được rút ngắn một cách hợp lý, tổng thời gian được giải phóng sẽ trở thành một nguồn lực phát triển rất lớn.Vì thế, cải cách hành chính cũng chính là một cách tạo thêm năng suất cho nền kinh tế.

Sau một năm, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã cơ bản vận hành ổn định, thông suốt

Tạo ra sự thuận tiện thực chất

Cùng với cải cách tổ chức, chuyển đổi số đang tạo ra một không gian mới để chính quyền phục vụ người dân.Nhưng giá trị của chuyển đổi số không nằm ở việc đưa thêm bao nhiêu thủ tục lên mạng. Giá trị thực sự nằm ở việc người dân có thể hoàn thành công việc dễ dàng hơn như thế nào. Một dịch vụ công thực sự thuận tiện phải được thiết kế theo logic của người sử dụng. Người dân cần được biết rõ mình phải làm gì, cần cung cấp thông tin nào, thời gian xử lý bao lâu và kết quả sẽ được nhận ở đâu. Những dữ liệu Nhà nước đã có và có thể khai thác hợp pháp thì không nên bắt người dân khai lại nhiều lần.

Nếu hồ sơ có vấn đề, người dân cần được thông báo rõ ràng, cụ thể và kịp thời. Nếu hồ sơ đang được xử lý, trạng thái phải có thể theo dõi. Nếu một bước cần sự phối hợp của nhiều cơ quan, trách nhiệm điều phối phải được xác định rõ. Khi đó, công nghệ không còn chỉ là công cụ để đưa thủ tục lên mạng, mà trở thành công cụ để thiết kế lại phương thức phục vụ. Đây là một bước tiến rất quan trọng. Chính quyền số tốt không phải là chính quyền yêu cầu người dân thực hiện nhiều thao tác trên máy tính hơn. Đó phải là chính quyền khiến người dân làm ít việc hơn nhưng nhận được kết quả tốt hơn.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vai trò của phường, xã ngày càng có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng quản trị. Đây không chỉ là nơi tiếp nhận hồ sơ hành chính, mà trở thành điểm kết nối gần nhất giữa chính sách của Nhà nước và đời sống của người dân. Một đô thị có thể có những chiến lược phát triển rất lớn, nhưng người dân cảm nhận chính quyền từ những điều rất cụ thể: con đường trước nhà có an toàn không, khu dân cư có sạch không, khi xảy ra ngập nước có được xử lý kịp thời không, hộ kinh doanh có được hướng dẫn rõ ràng không, trẻ em có được tiếp cận chính sách hỗ trợ không, người cao tuổi có được quan tâm không, phản ánh của cộng đồng có được lắng nghe không...

Vì vậy, năng lực của chính quyền cơ sở trong giai đoạn mới không chỉ nằm ở khả năng xử lý hồ sơ, mà ngày càng phải thể hiện ở khả năng nhận diện vấn đề, phối hợp nguồn lực và đưa vấn đề đến kết quả cuối cùng. Đây là sự chuyển đổi quan trọng từ "cơ quan xử lý thủ tục" sang "chính quyền giải quyết vấn đề”. Khi một người dân phản ánh một vấn đề, điều họ mong muốn không phải là biết phản ánh của mình đã được chuyển đến phòng ban nào. Điều họ mong muốn là vấn đề được giải quyết. Khi một doanh nghiệp gặp vướng mắc, điều họ cần không chỉ là biết quy định nằm ở đâu mà là một hệ thống có khả năng hướng dẫn rõ ràng để họ có thể thực hiện đúng pháp luật và tiếp tục công việc. Đó chính là hình ảnh của một nền hành chính phục vụ.

Một năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp là một chặng đường quan trọng để nhìn lại những gì đã thay đổi và tiếp tục hoàn thiện những gì đang hình thành. Điều đáng kỳ vọng nhất không chỉ là bộ máy đã tinh gọn hơn, mà là năng lực phục vụ đang được nâng lên.

Trách nhiệm của chính quyền cơ sở không chỉ là giải quyết hồ sơ đúng hạn, mà là giải quyết vấn đề của người dân đến cùng. Khi những thay đổi ấy diễn ra đồng thời, người dân sẽ cảm nhận được một hình ảnh chính quyền mới: chính quyền dễ tiếp cận hơn, chủ động hơn, chuyên nghiệp hơn và có trách nhiệm hơn với từng vấn đề của đời sống. Đó chính là giá trị lớn nhất cần hướng tới sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp: một Nhà nước gần dân hơn không phải bởi khoảng cách địa lý, mà bởi khả năng hiểu đúng nhu cầu, giải quyết đúng vấn đề và phục vụ người dân bằng những kết quả mà họ có thể nhìn thấy, cảm nhận và tin tưởng trong cuộc sống hàng ngày.