Sau vụ 900 con rắn sổng chuồng vì lũ, sao nông dân TQ không bỏ nghề?

Hồi tháng 7, trận lũ khiến khiến hàng trăm con rắn sổng khỏi trại nuôi ở Quảng Tây, Trung Quốc, khiến địa phương phải thành lập nhiều đội bắt rắn dân sự. Ảnh: Sohu.

Hơn 10.000 con rắn hổ mang và rắn ráo trâu bò quanh một trang trại ở ngoại ô thành phố Khâm Châu, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc). Chủ trang trại, Qin Yongfu (tên đã được thay đổi), hơn một thập kỷ gắn bó với nghề.

Ông từng nhiều lần bị rắn độc cắn, thua lỗ vì thị trường biến động và những năm gần đây thường xuyên đối mặt với mưa lớn. Dù vậy, ông vẫn tiếp tục nuôi rắn.

"Nhiều người không thể chấp nhận nghề này, nhưng với những người phải nuôi gia đình, rủi ro đó chẳng đáng là bao", ông nói với Lianhe Zaobao.

Ngành kinh doanh ngách nhưng sinh lợi

Quảng Tây được xem là một trong những địa phương phát triển nghề nuôi rắn mạnh nhất Trung Quốc. Ngành này bắt đầu hình thành từ những năm 1980, được hỗ trợ bởi khí hậu ấm áp và địa hình nhiều hang động. Năm 2025, hơn 30 triệu con rắn được nuôi tại đây.

Ngành công nghiệp này bao gồm chăn nuôi, chế biến và sử dụng rắn trong lĩnh vực dược liệu, với giá trị ước tính lên tới hàng chục tỷ nhân dân tệ. Tuy nhiên, trong thời gian dài, ngành này ít được công chúng biết đến.

Với nông dân ở những vùng nông thôn, nuôi rắn có một số lợi thế so với chăn nuôi truyền thống. Rắn cần ít không gian hơn gia cầm, vì vậy người dân có thể tận dụng những căn nhà bỏ trống trong làng. Trong khi đó, các yêu cầu về môi trường đối với ngành chăn nuôi gia súc, gia cầm ngày càng nghiêm ngặt, khiến nuôi rắn trở thành lựa chọn khả thi hơn với một số hộ.

Ông Qin Yongfu cho biết nhiều người bắt đầu nuôi rắn như một nghề phụ. Khi thị trường thuận lợi, thu nhập có thể khá cao.

"Khoảng 1.000 con rắn có thể bán được từ 100.000 đến 150.000 nhân dân tệ (387-581 triệu đồng), trong khi mất khoảng một năm để nuôi. Như vậy vẫn tốt hơn việc rời quê đi làm thuê một hoặc hai năm", ông nói.

Ông Qin Yongfu nuôi tới 10.000 con rắn, bao gồm cả rắn hổ mang và rắn chuột, tại trang trại ở Quảng Tây. Ảnh: Qin Yongfu.

Theo Zhan Shaohua, phó giáo sư xã hội học tại Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), người nghiên cứu các vấn đề nông thôn Trung Quốc, những ngành nông nghiệp chuyên biệt như nuôi rắn có vai trò nhất định trong phát triển kinh tế nông thôn Trung Quốc.

Nhiều hộ gia đình nông thôn không chỉ dựa vào một nguồn thu nhập. Bên cạnh trồng trọt và làm thuê, chăn nuôi có thể giúp họ kiếm thêm tiền, giảm rủi ro tài chính và tận dụng lao động dư thừa.

Không chỉ có rắn, nông dân Trung Quốc còn phát triển nhiều mô hình chăn nuôi khác thường như nuôi rết ở Hồ Bắc, bọ cạp ở Hà Bắc, thằn lằn ở Hà Nam hay lạc đà ở Tân Cương. Những ngành này thường nhắm tới các thị trường ngách như thuốc cổ truyền và sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Thứ đáng sợ hơn rắn cắn

Dù mang lại thu nhập, nghề nuôi rắn cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Rõ ràng nhất là nguy hiểm trực tiếp từ những con vật mà người nuôi tiếp xúc hàng ngày. Qin từng hai lần bị rắn hổ mang cắn. Ông mô tả cảm giác khi đó là "đau dữ dội và chóng mặt" và phải nhanh chóng đến bệnh viện để được tiêm huyết thanh kháng nọc độc.

Tuy nhiên, ông không xem đây là rủi ro lớn nhất. Người nuôi có thể giảm nguy cơ bằng các biện pháp bảo hộ như đi ủng cao su dày và đeo găng tay chống rắn.

Điều khiến họ lo lắng hơn là thị trường. Khi giá rắn biến động, người nuôi có thể mất trắng khoản đầu tư tích lũy trong một đến hai năm. Chính ông Qin từng thua lỗ trong đại dịch Covid-19.

Theo phó giáo sư Zhan, đây là điểm yếu chung của các ngành chăn nuôi chuyên biệt: phụ thuộc rất lớn vào những thị trường có quy mô nhỏ. Khi ngày càng nhiều người tham gia và nguồn cung tăng, giá có thể nhanh chóng giảm.

Ông Qin thực hiện các biện pháp phòng ngừa như mang ủng cao su dày và găng tay trước khi tiếp xúc với rắn. Ảnh: Qin Yongfu.

Chính sách cũng là một rủi ro khác. Năm 2020, Trung Quốc thông qua quyết định được truyền thông gọi là "lệnh cấm nghiêm ngặt nhất từ trước đến nay đối với việc tiêu thụ động vật hoang dã", nhằm ngăn chặn buôn bán động vật hoang dã trái phép và việc tiêu thụ bừa bãi các loài vật này.

Quy định mới buộc những cơ sở trước đây cung cấp rắn làm thực phẩm phải chuyển hướng sang thị trường dược liệu và chăm sóc sức khỏe. Nhiều trang trại nhỏ, quản lý lỏng lẻo bị loại khỏi thị trường, trong khi ngành này còn hơn 300 doanh nghiệp quy mô lớn.

Lợi nhuận của Qin gần như giảm một nửa sau khi thị trường thịt rắn biến mất. Dù vậy, ông vẫn cho rằng nghề này tương đối ổn định. Sau hơn 10 năm gắn bó, ông đã hình thành "sự gắn bó" với công việc và tiếp tục theo đuổi.

Thiên tai cũng là mối đe dọa lớn. Theo ông Zhan, những ngành chăn nuôi đặc biệt thường đòi hỏi nông dân đầu tư đáng kể vào cơ sở vật chất. Một người nuôi ếch hoặc rùa có thể phải bỏ ra 100.000-200.000 nhân dân tệ (387-775 triệu đồng), đôi khi bằng tiền vay. Nếu vật nuôi bị nước lũ cuốn trôi, thiệt hại tài chính sẽ rất lớn.

Không có lựa chọn tốt hơn

Vậy tại sao người dân vẫn tiếp tục nuôi rắn dù phải đối mặt với nhiều nguy hiểm?

Với một số nông dân, câu trả lời khá đơn giản: họ không có nhiều lựa chọn khác. Ông Qin từng thử chuyển sang nuôi rùa và kinh doanh ăn uống nhưng đều thất bại. Trong bối cảnh cơ hội việc làm tại địa phương hạn chế, ông cuối cùng quay lại nghề cũ.

"Đơn giản là không có công việc nào tốt hơn. Nếu có, tôi cũng muốn làm ngành khác", ông nói.

Chính vì vậy, việc loại bỏ hoàn toàn những ngành nông nghiệp đặc biệt như nuôi rắn có thể không phải giải pháp thực tế. Theo ông Zhan, vấn đề quan trọng hơn là tìm cách cân bằng giữa sinh kế của người dân và an toàn cộng đồng.

Khi những ngành này phát triển đến quy mô đủ lớn, chính quyền có thể tăng cường quản lý rủi ro, chẳng hạn xây dựng phương án ứng phó với lũ lụt, hỏa hoạn và các thảm họa khác, đồng thời tổ chức các chương trình nâng cao nhận thức về an toàn cho người dân.

Bảo hiểm nông nghiệp cũng có thể được áp dụng để phân bổ rủi ro và giảm thiệt hại cho người chăn nuôi, đặc biệt khi họ phải đầu tư số tiền lớn vào vật nuôi và cơ sở sản xuất.

Cảnh ngập lụt nặng ở thành phố Hoành Châu, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc hồi tháng 7 khiến hàng trăm con rắn sổng chuồng. Ảnh: Reuters.

Theo ông Zhan, nhiều ngành nông nghiệp chuyên biệt ban đầu phát triển ở quy mô nhỏ nên quy định quản lý thường chưa hoàn thiện. Chỉ khi chúng mở rộng, chính phủ mới bắt đầu chú ý và xây dựng các chính sách hỗ trợ, quản lý tương ứng.

Wei, một người kinh doanh rắn ở Quảng Tây, cho rằng các vụ rắn sổng chuồng vừa qua phần lớn có thể ngăn chặn nếu cơ sở vật chất và quy trình quản lý đạt chuẩn. Ông cho rằng vụ việc có thể xuất phát từ việc người nuôi cắt giảm chi phí. Một số cơ sở vốn được xây dựng để nuôi lợn, sau đó chỉ được bổ sung thêm vài túi lưới trước khi chuyển sang nuôi rắn.

Theo Wei, rắn nên được nuôi trong khu vực kín bằng lưới thép và chỉ có thể mở bằng khóa kéo. Nếu kết hợp thêm túi lưới, ngay cả khi cả trang trại bị sập, rắn cũng khó thoát ra ngoài.

Zheng Fengtian, giáo sư tại Trường Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, dự đoán chính phủ sẽ tăng cường kiểm soát ngành nuôi rắn, trong đó có thể xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về khí hậu dành cho các ngành nông nghiệp đặc biệt. Tuy nhiên, ông cho rằng không nên cấm hoàn toàn nghề này.

"Chúng ta không nên áp dụng lệnh cấm trên diện rộng. Những người trong ngành phụ thuộc vào nó để kiếm sống", ông nói.