Sẽ miễn trừ trách nhiệm cho nhà khoa học làm việc vô tư, không vụ lợi

Nghiên cứu khoa học là một hành trình khám phá những điều chưa biết, do đó rủi ro và thất bại là những yếu tố không thể tách rời. Trực tiếp chia sẻ về vấn đề này tại hội nghị Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển, ngày 15/7, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhìn nhận thẳng thắn rằng khi làm khoa học, trong 10 việc hoàn toàn có thể có 1-2 việc gặp thất bại, bởi không ai làm gì cũng thành công.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu tại Hội nghị.

Trên thực tế, những dự án nghiên cứu hướng đến những ý tưởng mới mẻ luôn mang trong mình hai khả năng: thành công hoặc thất bại. Tư duy quản lý cứng nhắc theo kiểu "thành công thì treo thưởng nhưng mà thất bại thì xử lý" là hoàn toàn không phù hợp trong bối cảnh hiện nay.

Nhằm tạo ra một hành lang pháp lý an toàn và khuyến khích tinh thần dám nghĩ dám làm, Chính phủ đã thống nhất sẽ trình Quốc hội ban hành thêm một nghị quyết về cơ chế xử lý trách nhiệm.

Điểm nổi bật nhất của nghị quyết này là cơ chế chấp nhận rủi ro, đóng vai trò "chống lưng" cho các nhà khoa học. Cụ thể, nghị quyết dự kiến quy định rõ, đối với những trường hợp làm khoa học vô tư, trong sáng, không vụ lợi, không có hành vi tham ô hay tham nhũng mà dự án vẫn gặp thất bại, nhà khoa học sẽ được miễn trừ trách nhiệm.

Động thái này góp phần hoàn thiện các điều kiện về thể chế, giúp đất nước sẵn sàng triển khai các chủ trương của Đảng về phát triển khoa học và công nghệ.

Cơ chế miễn trừ trách nhiệm không chỉ là tấm khiên bảo vệ các nhà khoa học mà còn là liều thuốc đặc trị cho căn bệnh e ngại, trì trệ. Theo Phó Thủ tướng, hiện nay trong cơ quan nhà nước vẫn tồn tại tình trạng né tránh, đùn đẩy và sợ sai, sợ trách nhiệm trong thực thi công vụ. Điều này thể hiện rõ ở tiến độ giải ngân đầu tư công. Theo đó, ngân sách dành cho khoa học và công nghệ được bố trí khoảng 103.000 tỷ đồng, tương đương 3% tổng chi ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, thực tế còn khoảng 18.000 tỷ đồng chưa thể phân bổ, do các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu và trường đại học chưa đề xuất được nhiệm vụ cụ thể. Tiến độ giải ngân đạt khoảng 28%, thấp hơn mức bình quân giải ngân đầu tư công cả nước là 36%.

“Kinh phí chưa sử dụng đồng nghĩa với việc công nghệ chậm được nghiên cứu, sản phẩm chậm ra mắt và đất nước bị lỡ mất cơ hội tăng trưởng”, Phó Thủ tướng nhận định.

Với hành lang pháp lý mới đang được xây dựng, Phó Thủ tướng kêu gọi các cơ quan quản lý và các nhà khoa học không nên đổ lỗi cho cơ chế.

“Mỗi cá nhân phải có bản lĩnh vững vàng, dám dấn thân, dám đổi mới và dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung của đất nước”, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nói.

Theo Phó Thủ tướng, trong thời gian tới, chỉ số giải ngân (KPI) sẽ được sử dụng như một thước đo trực tiếp để đánh giá năng lực của các địa phương, bộ, ngành, có khen thưởng và xử lý trách nhiệm rõ ràng.

Khi hành lang pháp lý đã thông thoáng, trong giai đoạn tiếp theo, khâu then chốt là tổ chức thực hiện quyết liệt. Nhiệm vụ này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ từ 4 trụ cột, gồm cơ quan quản lý nhà nước, nhà khoa học, viện, trường và doanh nghiệp.

Trong đó, cơ quan nhà nước cần chuyển đổi tư duy từ "quản lý" sang "kiến tạo phát triển", lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Phải đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chấm dứt ngay tình trạng đùn đẩy, né tránh, sợ sai, sợ trách nhiệm.

Nhà khoa học cần dấn thân vào những bài toán khó của quốc gia, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của người dân và doanh nghiệp. Các nghiên cứu phải lấy hiệu quả ứng dụng và khả năng thương mại hóa làm thước đo cao nhất, để tri thức thực sự chuyển hóa thành của cải vật chất.

Viện nghiên cứu, trường đại học phải nhanh chóng xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo ngay trong khuôn viên nhà trường, đồng thời là cầu nối để hiện thực hóa ý tưởng thành giá trị kinh tế.

Cuối cùng, với vai trò là trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp cần mạnh dạn đầu tư vào R&D, tích cực đặt hàng các viện, trường và làm chủ việc thương mại hóa công nghệ đưa ra thị trường.

Chính sách bảo vệ sự vô tư, không vụ lợi này được kỳ vọng sẽ trở thành cú hích lớn, tạo ra một môi trường nơi thể chế không còn là rào cản mà thực sự biến thành lợi thế cạnh tranh, khơi thông mọi nguồn lực trí tuệ để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.