Siết chặt hành vi trốn thuế từ 1/7: Những điều người nộp thuế cần đặc biệt lưu ý

Điểm đáng chú ý của đạo luật mới là việc xác định cụ thể 10 hành vi bị coi là trốn thuế, đồng thời làm rõ các trường hợp không bị xử phạt về hành vi này. Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển nhanh, thanh toán điện tử ngày càng phổ biến và hoạt động kinh doanh trực tuyến mở rộng mạnh mẽ, quy định mới được xem là công cụ pháp lý quan trọng nhằm hạn chế thất thu ngân sách, tạo môi trường kinh doanh công bằng giữa các chủ thể và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật thuế của doanh nghiệp, hộ kinh doanh cũng như cá nhân.

10 HÀNH VI BỊ COI LÀ TRỐN THUẾ MỚI

Theo khoản 4 Điều 45 Luật Quản lý thuế 2025, hành vi trốn thuế không còn được hiểu đơn thuần là cố tình không nộp thuế mà được nhận diện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ kê khai không trung thực đến sử dụng hóa đơn, chứng từ sai quy định để làm giảm nghĩa vụ thuế.

Một trong những hành vi phổ biến là không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không nộp hồ sơ khai thuế hoặc nộp hồ sơ khai thuế quá 90 ngày kể từ thời hạn quy định dẫn đến thiếu số thuế phải nộp hoặc làm tăng số tiền được miễn, giảm, hoàn thuế. Quy định này đặc biệt tác động tới nhóm hộ kinh doanh nhỏ lẻ, cá nhân bán hàng online hoặc các cơ sở kinh doanh thường xuyên chậm thực hiện nghĩa vụ kê khai.

Luật cũng coi việc không ghi chép đầy đủ doanh thu trong sổ kế toán là hành vi trốn thuế. Đây là vấn đề được cơ quan quản lý đặc biệt quan tâm trong thời gian gần đây khi nhiều cơ sở kinh doanh vẫn tồn tại tình trạng “hai sổ kế toán”, ghi nhận doanh thu thực tế thấp hơn nhằm giảm nghĩa vụ nộp thuế.

Đáng chú ý, các hành vi liên quan đến hóa đơn tiếp tục nằm trong nhóm vi phạm nghiêm trọng. Theo quy định mới, việc không lập hóa đơn khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hóa đơn thấp hơn giá trị thanh toán thực tế đều bị xem là hành vi trốn thuế nếu dẫn đến giảm số thuế phải nộp.

Bên cạnh đó, Luật Quản lý thuế 2025 cũng siết mạnh việc sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp. Hành vi mua bán hóa đơn, sử dụng hóa đơn “khống”, chứng từ không phản ánh đúng bản chất giao dịch để tăng chi phí đầu vào, giảm thu nhập chịu thuế hoặc tăng số thuế được hoàn sẽ bị xử lý nghiêm.

Đối với hoạt động xuất nhập khẩu, các hành vi khai sai thực tế hàng hóa, cố ý không kê khai hoặc kê khai sai về thuế, cấu kết với người gửi hàng để nhập khẩu nhằm trốn thuế cũng bị xác định là hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Ngoài ra, việc sử dụng hàng hóa thuộc diện miễn thuế, không chịu thuế sai mục đích mà không khai báo với cơ quan thuế hoặc vẫn phát sinh hoạt động kinh doanh trong thời gian tạm ngừng nhưng không thông báo cũng thuộc nhóm hành vi trốn thuế theo luật mới.

Tuy nhiên, luật cũng có cơ chế phân biệt rõ giữa hành vi vi phạm thủ tục hành chính và hành vi trốn thuế. Theo đó, trường hợp không nộp hồ sơ khai thuế hoặc nộp chậm quá 90 ngày nhưng không phát sinh số thuế phải nộp thì sẽ không bị xử lý về hành vi trốn thuế mà chỉ bị xử phạt hành chính về thủ tục thuế.

Tương tự, nếu người nộp thuế có phát sinh nghĩa vụ thuế nhưng đã chủ động nộp đủ số tiền thuế và tiền chậm nộp trước thời điểm cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra hoặc lập biên bản vi phạm thì cũng không bị xử phạt về hành vi trốn thuế.

Giới chuyên gia cho rằng quy định này cho thấy cơ quan quản lý đang hướng tới nguyên tắc khuyến khích người nộp thuế tự giác khắc phục sai phạm thay vì chỉ tập trung xử phạt.

XỬ LÝ TỔ CHỨC, CÁ NHÂN LỢI DỤNG THANH TOÁN TIỀN MẶT ĐỂ TRỐN THUẾ

Song song với việc hoàn thiện khung pháp lý, Bộ Tài chính cũng đang đẩy mạnh các giải pháp quản lý thuế dựa trên dữ liệu điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt.

Tại Công điện số 01/CĐ-BTC ban hành ngày 6/3/2026, Bộ trưởng Nguyễn Văn Thắng yêu cầu các địa phương tăng cường phối hợp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thuế trong năm 2026.

Theo Bộ Tài chính, thời gian qua phần lớn doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân đã từng bước thích nghi với hệ thống khai thuế điện tử, hóa đơn điện tử và thanh toán số. Tuy nhiên, tại nhiều lĩnh vực vẫn tồn tại tình trạng lợi dụng giao dịch tiền mặt hoặc sử dụng tài khoản cá nhân để che giấu doanh thu, né tránh nghĩa vụ thuế.

Thực tế này đặc biệt phổ biến trong lĩnh vực bán lẻ, ăn uống, thương mại điện tử, dịch vụ cá nhân và kinh doanh online. Việc thanh toán bằng tiền mặt khiến cơ quan quản lý khó truy vết dòng tiền, từ đó tạo khoảng trống cho hành vi kê khai doanh thu không đầy đủ.

Bởi vậy, việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ phục vụ mục tiêu chuyển đổi số mà còn trở thành công cụ quan trọng để chống thất thu ngân sách. Khi mọi giao dịch được lưu vết điện tử, cơ quan thuế có thêm cơ sở dữ liệu để đối chiếu doanh thu, hóa đơn và nghĩa vụ thuế của người kinh doanh.

Bộ Tài chính đồng thời yêu cầu các địa phương tiếp tục tăng cường sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đối với hoạt động bán hàng trực tiếp tới người tiêu dùng. Đây được xem là giải pháp giúp kiểm soát doanh thu theo thời gian thực, hạn chế tình trạng không xuất hóa đơn hoặc ghi nhận doanh thu thấp hơn thực tế.

Đáng chú ý, từ ngày 1/1/2026, cơ chế thuế khoán đối với hộ và cá nhân kinh doanh đã được xóa bỏ, thay bằng phương pháp kê khai. Điều này đồng nghĩa cơ quan thuế sẽ có điều kiện quản lý sát hơn doanh thu thực tế của các hộ kinh doanh thay vì áp dụng mức thuế ấn định như trước.

Cùng với các biện pháp quản lý mới, quy định về xử phạt hành vi trốn thuế cũng tiếp tục được áp dụng nghiêm theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP. Theo đó, người vi phạm có thể bị phạt từ 1 lần đến 3 lần số tiền thuế trốn tùy theo tính chất, mức độ và tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ.

Ngoài việc bị truy thu toàn bộ số tiền thuế trốn và tiền chậm nộp, người vi phạm còn có thể bị điều chỉnh lại số lỗ hoặc số thuế giá trị gia tăng đầu vào được khấu trừ nếu có liên quan đến hành vi gian lận.

Đặc biệt, trong nhiều trường hợp, hành vi trốn thuế không chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Theo quy định hiện hành, cá nhân trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên hoặc dưới 100 triệu đồng nhưng tái phạm có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm. Trường hợp số tiền trốn thuế từ 1 tỷ đồng trở lên, mức phạt có thể lên tới 4,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2 đến 7 năm.

Đối với pháp nhân thương mại như doanh nghiệp và tổ chức kinh tế, mức xử phạt có thể lên tới 10 tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động có thời hạn, thậm chí đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

Có thể thấy, việc Luật Quản lý thuế 2025 chính thức có hiệu lực từ tháng 7/2026 sẽ tạo ra áp lực tuân thủ lớn hơn đối với cộng đồng doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Tuy nhiên, đây cũng được xem là bước đi cần thiết trong tiến trình xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng và hiện đại hơn, khi mọi hoạt động tài chính ngày càng được số hóa và quản lý bằng dữ liệu điện tử.