Siết gọng kìm khoáng sản từ cấp xã: Lời giải cho bài toán 'chảy máu' tài nguyên tại Hải Phòng

Tài nguyên khoáng sản chưa khai thác là nguồn lực công quý giá của Quốc gia. Tuy nhiên, thời gian qua, các hành vi vi phạm pháp luật về địa chất và khoáng sản diễn biến ngày càng tinh vi dưới nhiều hình thức lách luật, gây thất thoát ngân sách và suy thoái hệ sinh thái nghiêm trọng. Trước thực trạng này, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng vừa ban hành văn bản chỉ đạo khẩn, giao Chủ tịch UBND các xã, phường, đặc khu chịu trách nhiệm toàn diện trước UBND Thành phố về công tác bảo vệ khoáng sản chưa khai thác. Đây được xem là 'mũi khoan' chính sách quan trọng, đánh trúng mắt xích cơ sở trong chuỗi quản trị tài nguyên bền vững.

Mệnh lệnh kỷ cương từ cấp cơ sở

Trong nhiều năm qua, công tác bảo vệ khoáng sản chưa khai thác tại nhiều địa phương thường rơi vào tình trạng 'cha chung không ai khóc' hoặc bị đẩy trách nhiệm qua lại giữa các cấp, các ngành. Khi có vi phạm xảy ra, việc xác định trách nhiệm của chính quyền cơ sở thường dừng lại ở mức nhắc nhở hoặc rút kinh nghiệm chung chung. Chỉ đạo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng đã thay đổi hoàn toàn cục diện này.

Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị UBND các xã, phường, đặc khu phải nâng cao hơn nữa trách nhiệm quản lý nhà nước. Đặc biệt, Chủ tịch UBND các xã, phường, đặc khu chịu trách nhiệm toàn diện trước UBND Thành phố về công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên khoáng sản chưa khai thác trên địa bàn quản lý. Yêu cầu này đặt người đứng đầu chính quyền cấp xã vào vị trí 'tuyến đầu', trực tiếp gánh vác áp lực pháp lý và thi đua.

Để thực hiện mệnh lệnh kỷ cương này, các địa phương phải khẩn trương rà soát, phân công rõ ràng trách nhiệm cho từng lãnh đạo phụ trách, công chức chuyên môn (địa chính, môi trường) và các lực lượng chức năng tại chỗ. Nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên khoáng sản chưa khai thác chính thức được đưa vào chương trình công tác thường xuyên, loại bỏ tư duy quản lý theo chiến dịch hay phong trào.

"Khi trách nhiệm quản lý khoáng sản chưa khai thác được gắn trực tiếp với vị trí của Chủ tịch UBND cấp xã, công tác giám sát sẽ không còn khoảng trống. Người đứng đầu không thể vô cảm hay đứng ngoài cuộc trước những biến động địa chất, môi trường trên chính địa bàn mình phụ trách".

Góc nhìn Kinh tế Môi trường: Giải bài toán bất đối xứng thông tin và thất thoát kép

Nhìn dưới lăng kính khoa học Kinh tế Môi trường và Quản trị công, quyết sách của Hải Phòng mang tính căn cơ vì đã giải quyết đúng hai căn bệnh cố hữu trong quản lý tài nguyên, đó là: Trị dứt điểm tình trạng 'Bất đối xứng thông tin': Cơ quan quản lý cấp tỉnh hay cấp huyện luôn gặp tổn thất lớn về chi phí giám sát do khoảng cách địa lý. Trong khi đó, chính quyền cấp xã sở hữu lợi thế tuyệt đối về thông tin tại chỗ. Bất kỳ sự xuất hiện nào của máy xúc, xe tải trọng lớn, các hoạt động san gạt mặt bằng hay biến động bất thường tại bờ sông, đất đồi đều không thể qua mắt được chính quyền và nhân dân cơ sở. Quy định Chủ tịch xã chịu trách nhiệm toàn diện chính là giải pháp triệt tiêu hiện tượng ẩn giấu thông tin của các đối tượng vi phạm.

Chống thất thoát 'Tổn thất kinh tế kép': Khai thác khoáng sản trái phép không chỉ là hành vi trộm cắp tài sản quốc gia mà còn gây ra chuỗi tác động tiêu cực dây chuyền. Về mặt tài chính, Nhà nước bị thất thu toàn bộ thuế tài nguyên, tiền cấp quyền khai thác, phí bảo vệ môi trường và thuế thu nhập doanh nghiệp. Về mặt môi trường - xã hội, các hoạt động này để lại những 'vết sẹo' sinh thái khổng lồ: sạt lở bờ sông, ô nhiễm nguồn nước, phá hủy đường xá hạ tầng và làm suy giảm độ phì nhiêu của đất nông nghiệp. Chi phí mà ngân sách và người dân phải bỏ ra để khắc phục hậu quả môi trường thường lớn gấp nhiều lần giá trị khoáng sản bị rút ruột.

Nội hóa chi phí quản trị: Bằng việc siết chặt kiểm tra trách nhiệm người đứng đầu, Hải Phòng đã 'nội hóa' chi phí quản lý. Rủi ro bị xử lý kỷ luật hoặc ảnh hưởng đến uy tín công tác sẽ buộc lãnh đạo cấp xã phải chủ động xây dựng mạng lưới phòng ngự, thường xuyên kiểm tra chấn chỉnh thay vì chờ đợi sự phản ánh từ cấp trên hay báo chí.

Bắt đúng bệnh các 'lỗ hổng' và chiêu trò lách luật trong thực tế

Một điểm sáng xuất sắc trong văn bản của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng là việc khoanh vùng rất chính xác các địa bàn rủi ro và phương thức vi phạm phổ biến hiện nay. Yêu cầu đặt ra cho các xã, phường, đặc khu là phải tiến hành rà soát toàn bộ: Khu vực giáp ranh và địa giới hành chính phức tạp: Nơi các đối tượng thường lợi dụng sự thiếu phối hợp giữa hai địa phương giáp ranh để thực hiện hành vi hút cát, đào đất rồi tháo chạy sang địa phận bên cạnh khi bị phát hiện ; Bãi bồi ven sông, đất đồi, đất nông nghiệp: Nơi thường xuyên diễn ra chiêu trò núp bóng 'cải tạo mặt bằng', 'đào ao nuôi trồng thủy sản', 'san gạt hạ cao độ' để âm thầm khai thác khoáng sản trái phép mang đi tiêu thụ; Các khu vực đã đóng cửa mỏ và mỏ hết hạn: Những khu vực này sau khi doanh nghiệp rút đi thường bị bỏ ngỏ công tác bảo vệ, trở thành điểm nóng cho nạn 'cát cứ' khai thác chui ;Bến bãi và điểm tập kết vật liệu xây dựng: Mắt xích quan trọng trong việc tiêu thụ khoáng sản bất hợp pháp. Nếu không kiểm tra chặt nguồn gốc xuất xứ tại các bến bãi, khoáng sản trái phép sẽ dễ dàng được 'tẩy trắng' đưa vào thị trường.

Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng yêu cầu tất cả các khu vực này phải được lập danh mục quản lý chi tiết, thường xuyên kiểm tra và cập nhật hiện trạng định kỳ để chủ động phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa.

Bên cạnh việc phòng ngừa, công văn chỉ đạo cũng siết chặt quy trình xử lý sự cố khi phát hiện vi phạm. Tinh thần chỉ đạo là bảo vệ nguyên vẹn tài nguyên và xử lý triệt để, không bỏ sót tội phạm:

Khi phát hiện có hoạt động khai thác trái phép, chính quyền cơ sở phải khẩn trương tiếp cận, bảo vệ hiện trường và lập hồ sơ xử lý ngay lập tức. Hồ sơ không chỉ ghi nhận hành vi mà phải xác định đầy đủ các thông số kỹ thuật và pháp lý: vị trí tọa độ, diện tích, loại đất, loại khoáng sản, khối lượng đã bị khai thác, đối tượng vi phạm. Đặc biệt, cơ quan chức năng phải đánh giá, lượng hóa cụ thể mức độ ảnh hưởng đến đất đai, môi trường sinh thái, nguồn nước và các công trình hạ tầng xung quanh làm căn cứ xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đồng thời, Hải Phòng yêu cầu đẩy mạnh cơ chế phối hợp liên địa bàn giáp ranh. Các xã giáp ranh phải thiết lập kênh trao đổi thông tin nhanh, không để đối tượng xấu lợi dụng ranh giới hành chính để tẩu thoát. Sau khi xử lý xong một điểm nóng, địa phương phải quản lý chặt chẽ hậu kiểm, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng tái diễn vi phạm.

Chỉ đạo tăng cường bảo vệ tài nguyên khoáng sản chưa khai thác của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng là một bước đi đúng hướng, kịp thời và mang tính chiến lược. Giao trách nhiệm toàn diện cho Chủ tịch UBND cấp xã chính là siết chặt mắt xích quan trọng nhất trong hệ thống quản lý nhà nước. Khi ý thức kỷ cương được hiện thực hóa bằng hành động cụ thể tại cơ sở, đi kèm với sự đồng lòng giám sát của người dân, tài nguyên thiên nhiên của đất nước sẽ được bảo vệ hiệu quả, tạo nền tảng vững chắc cho hành trình phát triển kinh tế xanh và bền vững.