Siêu El Nino khiến hàng chục triệu người thiệt mạng hơn 150 năm trước

Cuối những năm 1870, hạn hán kéo dài và mùa màng thất bát đẩy hàng triệu người tại Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và nhiều khu vực khác vào nạn đói thảm khốc. Người dân phải ăn rễ cây, bùn đất, động vật mắc bệnh, thậm chí giết người để giành thức ăn.

Bức tranh ghi lại khung cảnh tuyệt vọng, khi một người mẹ bán con mình để lấy bánh mì trong nạn đói năm 1877 ở Trung Quốc. (Ảnh: Granger/Alamy)

Thảm họa không chỉ gây thiếu lương thực. Những người chạy nạn tập trung trong các khu trại tạm bợ, thiếu điều kiện vệ sinh, khiến dịch tả, đậu mùa và nhiều bệnh truyền nhiễm bùng phát.

Khi những cơn mưa trở lại, nhiều vùng gần như không còn đủ người sống sót để gieo trồng mùa vụ mới.

Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 20-30 triệu người thiệt mạng tại Ấn Độ, Trung Quốc và Brazil trong giai đoạn 1876-1879. Trên toàn cầu, số người chết có thể lên tới 50 triệu.

Nhà sử học Mike Davis, tác giả cuốn Late Victorian Holocausts, mô tả đây là thảm họa có “quy mô thực sự mang tính toàn hành tinh”.

Nguyên nhân khí hậu dẫn đến thảm họa được xác định là đợt El Nino cực mạnh trong giai đoạn 1877-1878. Hiện tượng này làm thay đổi quá trình trao đổi nhiệt giữa đại dương và khí quyển, gây xáo trộn nghiêm trọng các kiểu thời tiết trên toàn cầu, trong đó có những đợt hạn hán kéo dài.

Khi thế giới chưa biết đến El Nino

Vào năm 1877, các nhà khoa học chưa hiểu về chu kỳ El Nino - Dao động phương Nam (ENSO), hiện tượng khí hậu có khả năng ảnh hưởng đến lượng mưa và nhiệt độ tại nhiều khu vực trên thế giới.

Hoạt động quan trắc khí tượng khi đó còn sơ khai, chủ yếu dựa vào dữ liệu nhiệt độ bề mặt biển, lượng mưa và áp suất khí quyển. Dù nhận thấy thời tiết biến động bất thường trên phạm vi rộng, giới nghiên cứu chưa thể xác định nguyên nhân.

Sau đợt El Nino năm 1877-1878, nhiều nhà khoa học thậm chí cho rằng các vết đen trên Mặt Trời là thủ phạm gây ra tình trạng thời tiết cực đoan.

“Xét về mặt khoa học, nghiên cứu El Nino khi ấy vẫn ở thời kỳ đồ đá. Không ai trong cộng đồng khoa học hiểu rõ hiện tượng này. Những người duy nhất có lẽ biết đến nó là các ngư dân Peru”, Michael McPhaden, chuyên gia tại Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), cho biết.

Phải đến thập niên 1920, nhà vật lý Gilbert Walker mới phát hiện sự biến động đối nghịch của áp suất khí quyển giữa các khu vực nhiệt đới, được gọi là Dao động phương Nam.

Năm 1969, nhà khí tượng học Jacob Bjerknes tiếp tục xác định mối liên hệ giữa sự thay đổi nhiệt độ bề mặt biển ở Thái Bình Dương với Dao động phương Nam, qua đó giải thích cơ chế vận hành của El Nino trên quy mô toàn cầu.

Theo McPhaden, đây là bước ngoặt lớn của ngành khí tượng học, mở ra khả năng theo dõi El Nino khi hiện tượng đang diễn ra và tiến tới dự báo trước bằng dữ liệu quan trắc.

Nạn đói năm 1876-1878 ở Ấn Độ trầm trọng hơn do hạn hán gây ra bởi El Nino rất mạnh. (Ảnh: Meteored)

Một trong những đợt El Nino mạnh nhất lịch sử

El Nino không phải hiện tượng xa lạ trước thế kỷ 19. Chính quyền tại Trung Quốc và Ấn Độ từng duy trì các kho dự trữ ngũ cốc để ứng phó với những năm mưa gió không đủ cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, quy mô và cường độ của đợt El Nino năm 1877-1878 vượt xa khả năng ứng phó thông thường, góp phần đẩy nhiều khu vực vào tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng.

Để xác định mức độ mạnh của hiện tượng này, nhà nghiên cứu Boyin Huang thuộc NOAA cùng các cộng sự đã sử dụng phương pháp phân tích hiện đại nhằm tái dựng dữ liệu nhiệt độ bề mặt biển từ năm 1850.

Nhóm nghiên cứu tổng hợp số liệu lịch sử từ tàu thuyền với dữ liệu quan trắc bằng phao và các thiết bị đo hiện đại, qua đó ước tính biến động nhiệt độ đại dương trong quá khứ.

“Từ dữ liệu tái dựng, chúng tôi tìm thấy dấu hiệu của El Nino và đó là một đợt El Nino rất mạnh”, Huang nói.

Cường độ El Nino thường được đánh giá thông qua mức chênh lệch nhiệt độ bề mặt biển so với trung bình tại một khu vực nhất định ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương.

Theo kết quả nghiên cứu, trong đợt El Nino năm 1877-1878, nhiệt độ bề mặt biển tại khu vực Nino 3 cao hơn mức trung bình khoảng 2,88°C, sau khi đã hiệu chỉnh để tính đến xu hướng nóng lên của đại dương.

Mức chênh lệch này cho thấy El Nino năm 1877-1878 thuộc nhóm mạnh nhất từng được ghi nhận trong thời kỳ có dữ liệu khí tượng hiện đại, thậm chí có thể là đợt mạnh nhất.

Biểu đồ Chỉ số El Nino Đại dương năm 1850 - 2023, trong đó năm 1876 nổi bật là năm mạnh nhất từng được ghi nhận.

Sự trở lại của “quái vật”

Năm 2026, một đợt siêu El Nino lại xuất hiện tại vùng nhiệt đới Thái Bình Dương. Theo các dự báo hiện tại, cường độ của nó có thể vượt qua thời điểm hơn 150 năm trước.

Nhiệt độ bề mặt biển tại khu vực El Nino ở Thái Bình Dương được dự báo đạt đỉnh vào tháng 11, cao hơn mức bình thường tới 4°C.

Khác biệt lớn nhất lần này là con người đã biết trước hiện tượng đang xảy ra. Từ thập niên 1990, các nhà khoa học có thể dự báo El Nino trước nhiều tháng.

Điều này giúp chính phủ, lực lượng ứng phó khẩn cấp, nông dân và người dân có thêm thời gian chuẩn bị, như tăng cường dự trữ nước, gieo trồng các giống cây chịu hạn, cải thiện hệ thống cảnh báo và khôi phục các công trình phòng chống lũ lụt.

“Được cảnh báo trước đồng nghĩa với việc có sự chuẩn bị. Nếu biết một hiện tượng sắp xảy ra và có thể gây hậu quả nghiêm trọng, chúng ta sẽ có những lựa chọn để ứng phó”, chuyên gia Michael McPhaden cho biết.

Các mô hình khí hậu bắt đầu phát tín hiệu về khả năng xuất hiện El Nino từ tháng 2/2026. Đến tháng 4, những dấu hiệu về một đợt El Nino mạnh đã trở nên rõ ràng.

Nhờ đó, các chính phủ có khoảng ba tháng chuẩn bị trước khi El Nino bắt đầu và ít nhất sáu tháng cảnh báo trước khi những tác động của nó xuất hiện.

Chuyên gia McPhaden cho rằng những tiến bộ trong dự báo El Nino, với sự hỗ trợ của AI, có thể sớm giúp các nhà khoa học dự đoán hiện tượng này trước hai năm.

“Thời gian chuẩn bị càng dài, chúng ta càng có nhiều lựa chọn. Khả năng giảm thiểu thiệt hại cũng sẽ cao hơn”, ông nói.