Sinh kế Đồng bằng sông Cửu Long trước 'vòng xoáy' di cư

Khi ruộng đồng không còn là “phao cứu sinh” duy nhất

Trong căn nhà vắng vẻ tại ven biển xã Trần Đề, TP Cần Thơ, bà Phạm Thị Hương (74 tuổi) nhìn ra cánh đồng thở dài: “3 đứa con tui đi TP Hồ Chí Minh hết rồi. Ở quê làm lúa giờ như đánh bạc với trời, năm nào mặn đến sớm là trắng tay. Tụi nhỏ đi làm công nhân, mỗi tháng gửi về vài triệu đồng lo cho mấy đứa nhỏ đi học”.

Câu chuyện của bà Hương là lát cắt điển hình cho nhóm “di cư vì áp lực”. Khi đất sản xuất bị thu hẹp do sụt lún và nước biển dâng, nông nghiệp truyền thống không còn đủ sức gánh vác chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ.

Người dân Cà Mau thu hoạch tôm, thu hoạch lúa.

Nhìn vào bức tranh kinh tế ĐBSCL những năm gần đây, chúng ta thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm. Từng là “bệ đỡ” cho an ninh lương thực quốc gia, đóng góp hơn 50% sản lượng lúa và 70% sản lượng thủy sản, nhưng tỷ trọng đóng góp vào GDP cả nước của vùng lại có xu hướng sụt giảm, từ gần 20% trước năm 2000 xuống còn khoảng 12,4% vào cuối năm 2025. Đi cùng với đó là tỷ suất di cư thuần luôn ở mức cao nhất cả nước.

Mỗi năm, hàng chục nghìn lao động trẻ rời bỏ những cánh đồng nhiễm mặn, những dòng kênh cạn kiệt để tìm đến các khu công nghiệp tại TP Hồ Chí Minh hay Đồng Nai. Đây không đơn thuần là sự dịch chuyển nhân khẩu học tự nhiên mà là hệ quả của áp lực sinh kế đè nặng.

Bà Mariam J.Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam, Campuchia và Lào nhận định: Trong nhiều thập kỷ, ĐBSCL từng là hình mẫu thành công của Việt Nam trong giảm nghèo và bảo đảm an ninh lương thực. Tuy nhiên, vùng đất này đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Tỷ lệ nghèo từng giảm đều qua các năm nay trở nên mong manh hơn dưới tác động của hàng loạt cú sốc như hạn hán, xâm nhập mặn và đại dịch Covid-19.

Người dân Cà Mau thu hoạch tôm, thu hoạch lúa.

Theo báo cáo của WB công bố cuối năm 2025, đã có hơn 1,7 triệu người rời vùng trong một thập kỷ qua. Áp lực từ “cú sốc kép”: Biến đổi khí hậu (hạn hán, xâm nhập mặn lịch sử) và sự suy giảm lợi nhuận nông nghiệp đã đẩy một bộ phận lớn lao động trẻ về phía các trung tâm công nghiệp Đông Nam Bộ.

Tuy nhiên, nhìn ở góc độ quản trị xã hội, TS Trần Hữu Hiệp, chuyên gia kinh tế vùng ĐBSCL, Phó chủ tịch Hiệp hội Du lịch ĐBSCL cho rằng, di cư chính là “van xả áp”, là một phần tất yếu của quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động. Chúng ta không nên ngăn cản mà phải biến di cư thành một sự dịch chuyển chủ động.

Thuận thiên và những mô hình “nở hoa” trên đất mặn

Ở chiều ngược lại, một làn sóng ở lại và bám trụ đang hình thành với tư duy hoàn toàn mới: Không chống lại thiên nhiên mà nương theo thiên nhiên để làm giàu.

Nghị quyết số 120/NQ-CP của Chính phủ về phát triển bền vững ĐBSCL định hướng phát triển theo tư duy thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên, lấy tài nguyên nước làm cốt lõi đã trở thành luồng sinh khí mới, thay đổi hoàn toàn quan điểm về phát triển vùng từ độc canh cây lúa sang kinh tế nông nghiệp đa giá trị.

Người dân Cà Mau thu hoạch tôm, thu hoạch lúa.

Minh chứng rõ nét nhất là mô hình “Lúa thơm-Tôm sạch” tại các vùng ven biển Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau cũ (nay là TP Cần Thơ và tỉnh Cà Mau mới). Điển hình như hộ ông Võ Văn Cẩn (xã Hồng Dân, tỉnh Cà Mau). Với 6ha đất canh tác, thay vì độc canh cây lúa, ông dành một phần diện tích để xoay vòng: Vụ này ông trồng lúa với năng suất bình quân đạt hơn 6,5 tấn/ha, đồng thời tận dụng mặt nước ruộng lúa để nuôi tôm càng xanh với năng suất đạt gần 300kg/ha.

Ông Cẩn chia sẻ: “Hồi trước thấy mặn là sợ trắng tay, giờ mặn về là mừng vì tôm mau lớn. Một vụ lúa, nuôi tôm quanh năm, thu nhập ổn định đạt 150-200 triệu đồng/ha. Có đồng ra đồng vào, thanh niên trong xóm không còn kéo nhau đi khu công nghiệp nhiều như trước”.

Không chỉ có thủy sản, những nông dân “đời mới” còn số hóa ruộng vườn. Tại tỉnh Đồng Tháp, ông Lê Hoàng Phục (xã Ngũ Hiệp) đã bảo vệ thành công vườn sầu riêng bằng hệ thống tưới phun mưa sát gốc công nghệ Israel. Kỹ thuật tưới rễ trực tiếp này giúp tiết kiệm 38-46% lượng nước so với tưới tràn truyền thống, một giải pháp sống còn trong mùa hạn mặn. Theo dõi độ mặn qua smartphone, ông Phục khẳng định: “Nông dân giờ phải là kỹ sư. Mình ở lại vì tin rằng nếu biết dùng cái đầu, đất này vẫn là vàng”.

Người dân Cà Mau phấn khởi thu hoạch tôm, thu hoạch lúa.

Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái ĐBSCL nhấn mạnh: Cốt lõi của thuận thiên không phải là phó mặc cho thiên nhiên, mà là tôn trọng các quy luật của hệ sinh thái để giảm chi phí sản xuất và rủi ro, lấy người dân làm trung tâm. Phải cho họ cơ hội chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, tạo ra chuỗi giá trị cao hơn từ con tôm, hạt lúa sạch. Khi đó, người dân sẽ thấy tương lai ngay trên mảnh đất của mình và không còn áp lực phải ly hương.

Bên cạnh đó, điểm khác biệt lớn nhất của ĐBSCL giai đoạn 2025-2026 chính là sự bứt phá về hạ tầng. Việc thông xe các tuyến cao tốc trục dọc Cần Thơ-Cà Mau và trục ngang Châu Đốc-Cần Thơ-Sóc Trăng, cùng việc khởi công cầu Đại Ngãi đang phá vỡ thế độc đạo. Cao tốc không chỉ là những con đường nối liền huyết mạch các tỉnh, thành phố mà còn là hành lang kinh tế giúp nông sản thoát cảnh “bán tươi, bán thô”, thu hút nhà máy chế biến sâu về tận vùng nguyên liệu. Khi doanh nghiệp về gần dân, khoảng cách giữa đồng bằng và đô thị thu hẹp, những chuyến xe ly hương sẽ dần thưa thớt.

Tương lai của ĐBSCL không nằm ở việc chọn “đi” hay “ở” một cách cực đoan, mà nằm ở khả năng thích nghi. Với sự đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng và sự thay đổi quyết liệt trong tư duy kinh tế, “vựa lúa” sẽ không chỉ là nơi để nhớ về, mà sẽ là nơi để những người con phương Nam tự hào bám trụ và làm giàu trên chính quê hương.