Sinh kế mới của đồng bào miền Tây xứ Thanh

Mở lối sinh kế mới trên núi rừng

Nhiều năm về trước, sinh kế của phần lớn đồng bào dân tộc Thái ở xã Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa gắn chặt với nương rẫy, trồng lúa, trồng ngô, chăn nuôi nhỏ lẻ, đánh bắt cá suối. Dù núi rừng có hào phóng đến đâu thì cuộc sống người dân vẫn nhiều nỗi vất vả. Không ít lao động trẻ phải rời bản làng đi xa làm ăn, để lại phía sau những ngôi nhà sàn cũ kỹ giữa đại ngàn.

Du khách nước ngoài trải nghiệm giã gạo tại nhà sàn cổ Pù Luông, bản Chiềng Lau (Bá Thước, Thanh Hóa).

Tuy nhiên, cũng chính từ vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ đã dần hình thành lên một hướng phát triển mới. Người Bá Thước bắt đầu đón du khách đến trải nghiệm cuộc sống miền sơn cước. Pù Luông, vùng lõi sinh thái quý giá trở thành nền tảng để “mở cửa” du lịch cộng đồng với núi rừng nguyên sinh, ruộng bậc thang uốn lượn quanh sườn núi, những bản làng mộc mạc ẩn hiện trong sương... tất cả tạo nên một không gian hấp dẫn, khác biệt, giàu bản sắc.

Không chạy theo mô hình nghỉ dưỡng hiện đại, người dân Bá Thước chọn cách làm du lịch từ chính ngôi nhà của mình. Những căn nhà sàn truyền thống, từng là không gian sinh hoạt quen thuộc, nay trở thành homestay, điểm dừng chân cho du khách. Ở bản Chiềng Lau, ngôi nhà sàn hơn 120 năm tuổi của gia đình ông Hà Văn A vẫn đứng vững trên những cột gỗ táu lớn, không gian 3 tầng được giữ nguyên cấu trúc truyền thống. Gian bếp nhỏ cuối nhà với làn khói bếp bảng lảng không chỉ sưởi ấm mà còn như “chất bảo quản" tự nhiên, giữ cho mái sàn bền bỉ qua năm tháng.

Du khách nước ngoài trải nghiệm giã gạo tại nhà sàn cổ Pù Luông, bản Chiềng Lau (Bá Thước, Thanh Hóa).

Với du khách, đó không chỉ là nơi lưu trú mà còn là một “bảo tàng sống” về kiến trúc, phong tục và nếp sống của đồng bào Thái. Nhiều người trẻ ở Bá Thước, sau thời gian làm ăn xa, đã quay về dựng lại nhà sàn, vừa để ở, vừa làm du lịch. Sự trở về ấy không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là cách nối lại mạch nguồn văn hóa bản làng.

Trao đổi với chúng tôi, đồng chí Nguyễn Thị Trang, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Bá Thước chia sẻ, du lịch trải nghiệm ở Bá Thước không dừng lại ở lưu trú. Du khách được tham gia gói bánh chưng, làm cơm lam, xay lúa, giã gạo, bắn cung, đi cà kheo, chăn trâu, cho vịt ăn... Những công việc đời thường của người dân tưởng chừng rất đỗi quen thuộc, lại trở thành trải nghiệm hấp dẫn với người phương xa, nhất là du khách nước ngoài. Ẩm thực địa phương với xôi hấp gà Kho Mường, vịt thác Hiêu, cá suối nướng, măng rừng, cơm lam... góp phần tạo nên dấu ấn riêng cho du lịch Bá Thước. Từ những giá trị “cũ” ấy, một sinh kế mới đang dần hình thành. Du lịch cộng đồng không chỉ mang lại thu nhập mà còn giúp người dân nhận ra rằng chính văn hóa, cảnh quan và môi trường sống của mình là tài sản quý giá nhất.

Giữ bản sắc để phát triển bền vững

Ở Bá Thước, nhà sàn vừa là nơi ăn ở, sinh hoạt, vừa là linh hồn của bản làng. Mỗi chiếc cột, mỗi thanh xà đều gắn với ký ức nhiều thế hệ. Bởi vậy, phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa trở thành nguyên tắc xuyên suốt.

Khách du lịch nước ngoài trải nghiệm hoạt động gói bánh chưng ngày Tết ở bản Chiềng Lau (Bá Thước, Thanh Hóa).

Vợ chồng ông Kobi và bà Niva, du khách đến từ Israel không giấu được niềm vui khi đến tham quan bản du lịch cộng đồng Chiềng Lau, được trải nghiệm gói bánh chưng, làm cơm lam, bắn cung, đi cà kheo, cho trâu ăn cỏ, cho vịt ăn ngô, hay được trải nghiệm các hoạt động xay lúa, giã gạo-những công việc rất đỗi bình thường với người bản địa. “Đây là lần đầu tiên chúng tôi được trải nghiệm các hoạt động thú vị như vậy. Mọi thứ ở đây thật bình yên, mộc mạc và gần gũi. Con người trên mảnh đất này cũng thân thiện với nhiều nét văn hóa độc đáo. Nếu có cơ hội, chúng tôi rất muốn trở lại đây để tiếp tục khám phá”, bà Niva chia sẻ.

Ở thôn La Ca, anh Lương Văn Huy, người con dân tộc Thái, vừa điều hành các tour du lịch, vừa là hướng dẫn viên, đồng thời là một “sứ giả văn hóa” của bản làng với vốn tiếng Anh khá vững, am hiểu sâu sắc văn hóa địa phương; anh Huy tự tin giới thiệu cho du khách những câu chuyện về nhà sàn, bộ chiêng cổ, những phong tục, tập quán gắn với đời sống người Thái. Không ít du khách đã lặng đi trước những giá trị văn hóa được gìn giữ bền bỉ giữa đại ngàn xứ Thanh.

Khách du lịch nước ngoài trải nghiệm hoạt động gói bánh chưng ngày Tết ở bản Chiềng Lau (Bá Thước, Thanh Hóa).

Một sản phẩm du lịch độc đáo khác là trải nghiệm chèo bè trên suối Chàm. Từ phương tiện mưu sinh quen thuộc, những chiếc bè tre được cải tiến để phục vụ du khách. Trôi chậm rãi trên dòng suối trong xanh, giữa rừng luồng và triền núi, du khách được tạm rời xa nhịp sống hối hả nơi thị thành, tìm về sự tĩnh lặng hiếm có. Sau hành trình trên suối, họ thưởng thức cá nướng, cơm lam, gà đồi ven bờ, những món ăn dân dã nhưng đậm đà hương vị núi rừng.

Theo đồng chí Nguyễn Công Đức Anh, Chủ tịch UBND xã Bá Thước, phát triển du lịch trải nghiệm là hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên, văn hóa, con người địa phương. Chủ trương của cấp ủy, chính quyền địa phương là khuyến khích mỗi người dân, mỗi gia đình và các doanh nghiệp cùng tham gia làm du lịch, nhưng phải đặt yêu cầu bảo tồn, giữ gìn văn hóa, bảo vệ môi trường lên hàng đầu. Đồng chí Chủ tịch UBND xã khẳng định: “Du lịch ở Bá Thước không thể phát triển bằng mọi giá. Chúng tôi xác định rõ, phải giữ được bản sắc văn hóa, không phá vỡ cảnh quan thiên nhiên, không để xảy ra tình trạng thương mại hóa; người dân vừa là chủ thể, vừa là trung tâm của quá trình phát triển”.

Từ quan điểm đó, xã Bá Thước đã và đang từng bước hoàn thiện hạ tầng giao thông, điện, viễn thông, nhất là tại các điểm đến thu hút du khách; đồng thời xây dựng Bộ quy tắc ứng xử chung, tuyên truyền đến từng hộ dân và doanh nghiệp nhằm định hướng hành vi văn minh, bảo đảm an toàn, tôn trọng văn hóa địa phương, bảo vệ môi trường. Cùng với đó, xã cũng tích cực huy động, lồng ghép các nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia, xã hội hóa để hỗ trợ nghệ nhân dân gian, khôi phục lễ hội, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Khách du lịch chụp ảnh bên ngôi nhà sàn cổ Pù Luông, bản Chiềng Lau (Bá Thước, Thanh Hóa).

Thực tế cho thấy, từ những homestay nhỏ bé đến các sản phẩm trekking, nghỉ dưỡng núi, du lịch sinh thái, du lịch sông Mã, lòng hồ thủy điện, khám phá hang động..., Bá Thước đã và đang từng bước định hình bản đồ du lịch trải nghiệm của miền Tây Thanh Hóa. Quan trọng hơn, người dân được hưởng lợi trực tiếp từ du lịch, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ rừng, giữ nguồn nước, giữ nhà sàn cổ, gìn giữ văn hóa truyền thống.

Giữa đại ngàn Pù Luông, Bá Thước hôm nay không chỉ là một điểm đến hấp dẫn mà còn là câu chuyện đẹp về cách con người chung sống hài hòa với thiên nhiên. Sinh kế mới của đồng bào nơi đây được hình thành từ những giá trị cũ, bền bỉ, nhân văn, như dòng suối Chàm lặng lẽ trôi qua bản làng, mang theo sự bình yên cho núi rừng và cho cả những tâm hồn tìm về.