Số hóa hành trình thực phẩm: Thế giới tăng tốc, Việt Nam nhập cuộc

Khách hàng lựa chọn trái cây tại một chợ nông sản ở Clearwater, bang Florida, Mỹ. Ảnh: Đoàn Hùng - P/v TTXVN tại Mỹ

Thế giới chuyển từ truy xuất xuất xứ sang minh bạch toàn chuỗi

Một lô thủy sản muốn vào thị trường châu Âu không chỉ cần đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng mà còn phải chứng minh được nguồn gốc khai thác hợp pháp. Từ ngày 10/1/2026, Liên minh châu Âu (EU) bắt buộc các nhà nhập khẩu thủy sản sử dụng hệ thống CATCH để nộp chứng nhận khai thác và những giấy tờ liên quan dưới hình thức điện tử cho cơ quan chức năng.

Thông qua hệ thống này, thông tin về sản phẩm, loài thủy sản, tàu khai thác, chuyến biển và các chứng nhận liên quan được tập hợp, xử lý trên nền tảng số. Việc chuyển từ hồ sơ giấy sang quy trình điện tử giúp cơ quan quản lý thuận lợi hơn trong đối chiếu thông tin, phát hiện dấu hiệu bất thường và ngăn chặn thủy sản có nguồn gốc từ hoạt động khai thác bất hợp pháp thâm nhập thị trường.

Các nhà xuất khẩu từ những quốc gia đối tác cũng phải đáp ứng yêu cầu cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác để hàng hóa có thể lưu thông vào thị trường này.

Theo truyền thông Pháp, truy xuất nguồn gốc đang vượt ra khỏi phạm vi ghi nhãn hàng hóa, trở thành một công cụ quản lý thương mại và kiểm soát chất lượng. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng thực phẩm ngày càng phức tạp, người tiêu dùng, nhà phân phối và cơ quan quản lý đều cần biết một sản phẩm được tạo ra ở đâu, trải qua những công đoạn nào và ai chịu trách nhiệm đối với từng khâu.

Tại châu Âu, một hướng tiếp cận mới đang được phát triển thông qua dự án DIGI-TRUSTY do EU hỗ trợ. Dự án ứng dụng công nghệ bản sao số (Digital Twin) để xây dựng hồ sơ số tương ứng với sản phẩm thực phẩm thực tế, qua đó kết nối thông tin từ nguyên liệu, nhà cung cấp, quá trình sản xuất đến phân phối.

Thay vì để dữ liệu nằm rời rạc ở từng doanh nghiệp, nền tảng giúp tập hợp các thông tin về nguồn cung ứng, chứng nhận, tiêu chuẩn chất lượng và tính bền vững. Các dữ liệu được chuẩn hóa, đối chiếu và đánh giá, giúp doanh nghiệp cũng như đối tác trong chuỗi cung ứng có cái nhìn rõ hơn về hành trình sản phẩm.

Theo Ủy ban châu Âu, thông qua dự án DIGI-TRUSTY, nền tảng Connecting Food đã hoàn thiện các công cụ kiểm chứng dữ liệu, đánh giá rủi ro và hỗ trợ nhà cung cấp chứng minh việc tuân thủ các tiêu chuẩn. Nền tảng này hiện được hơn 4.000 nhà cung cấp tại 23 quốc gia sử dụng.

Điểm đáng chú ý của mô hình là khả năng kết nối thông tin giữa nhiều chủ thể, thay vì chỉ cung cấp một mã nhận diện sản phẩm. Khi người tiêu dùng quét mã QR, họ có thể tiếp cận những dữ liệu liên quan đến nguồn cung ứng và chứng nhận của sản phẩm. Với doanh nghiệp, hệ thống giúp nhận diện những mắt xích có nguy cơ, giảm thời gian kiểm tra và nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Xu hướng này cũng gắn với sự phát triển của các tiêu chuẩn định danh hàng hóa quốc tế như GS1 và mã QR thế hệ mới GS1 Digital Link. Những công cụ này cho phép kết nối mã định danh trên sản phẩm với các nguồn dữ liệu trực tuyến, giúp thông tin có thể được cập nhật và chia sẻ giữa các hệ thống khác nhau.

Việt Nam xây dựng nền tảng truy xuất nguồn gốc nông sản quốc gia

Đối với Việt Nam, xu hướng số hóa hành trình thực phẩm có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nông nghiệp vẫn có sự tham gia của đông đảo hộ sản xuất nhỏ, hợp tác xã và doanh nghiệp với quy mô, trình độ công nghệ khác nhau. Trong khi đó, yêu cầu về minh bạch nguồn gốc, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn sản xuất ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để nông sản tiếp cận những thị trường có giá trị cao.

Lễ hội Trái cây Bắc Ninh năm 2025 – Tinh hoa nông sản Việt. Lễ hội diễn ra từ ngày 5-10/12. Ảnh: Danh Lam -TTXVN

Ngày 1/7/2026, Việt Nam chính thức đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản quốc gia, đánh dấu bước tiến trong ứng dụng công nghệ số vào quản lý chất lượng và minh bạch hóa thông tin sản phẩm.

Hệ thống bước đầu áp dụng đối với các nhóm hàng hóa quan trọng như gạo, thịt, trứng, sữa, dứa, chanh dây và chè. Nền tảng được xây dựng theo hướng kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp, sử dụng các công nghệ và tiêu chuẩn như chữ ký số, blockchain, định danh sản phẩm theo GS1 và mã QR GS1 Digital Link.

Theo thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố ngày 16/9/2026, sau hơn hai tháng vận hành, hệ thống đã ghi nhận khoảng 814.000 sản phẩm của 3.000 hộ sản xuất và 207 doanh nghiệp tại 24/34 tỉnh, thành phố đăng ký truy xuất nguồn gốc. Trong số này, khoảng 158.000 sản phẩm đã được truy xuất. Bộ cũng đang tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu, hoàn thiện quy trình kết nối và mở rộng việc tích hợp các cơ sở dữ liệu hiện có.

Tuy nhiên, việc đưa hệ thống truy xuất nguồn gốc vào vận hành mới là bước khởi đầu. Để nền tảng phát huy hiệu quả, Việt Nam cần tiếp tục chuẩn hóa và kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm thông tin được cập nhật đầy đủ tại từng công đoạn sản xuất, chế biến và phân phối.

Nền tảng số cũng phải đi cùng cơ chế kiểm định, giám sát và trách nhiệm rõ ràng của các chủ thể tham gia. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, giá trị của truy xuất nguồn gốc không nằm ở số lượng mã QR được tạo ra, mà ở khả năng kiểm chứng thông tin phía sau mỗi mã. Với Việt Nam, đây cũng là điều kiện để số hóa hành trình thực phẩm thực sự trở thành công cụ bảo vệ người tiêu dùng, nâng cao uy tín nông sản và tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.