Số hóa tri thức y, dược cổ truyền

Học sinh tham quan Bảo tàng Dược liệu Việt Nam. (Ảnh: BÁO NHÂN DÂN)

Nhiều năm qua, các cơ sở nghiên cứu và nhiều địa phương đã triển khai hàng loạt đề tài, chương trình về cây thuốc và tri thức bản địa, nhất là tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Khối lượng tư liệu thu thập được rất lớn, từ danh mục cây thuốc, bài thuốc, cách sử dụng, cho đến thông tin về vùng phân bố, tập quán chữa bệnh và kinh nghiệm truyền đời của các ông lang, bà mế.

Tuy nhiên, bất cập hiện nay là dữ liệu rời rạc, thiếu liên thông khiến việc khai thác dữ liệu cho các mục tiêu dài hạn bị hạn chế.

Thực tế cho thấy, mỗi đề tài, mỗi chương trình, mỗi địa phương lại xây dựng một bộ phiếu điều tra riêng, cách ghi chép riêng và hệ thống phân loại riêng. Chẳng hạn, cùng một loài cây, nhưng có thể mang nhiều tên gọi khác nhau, được mô tả với mức độ chi tiết khác nhau, thậm chí được hiểu là những đối tượng khác nhau trong các cơ sở dữ liệu. Điều này khiến việc tổng hợp, so sánh và liên thông dữ liệu trở nên khó khăn.

Nhiều nghiên cứu vẫn dừng lại ở việc ghi chép để lưu giữ hơn là xây dựng thành nguồn dữ liệu sống để có thể tiếp tục được phân tích, cập nhật và khai thác. Vì thế, khi đề tài kết thúc thì dữ liệu gần như “đóng băng” trong báo cáo, sách hoặc các phương tiện lưu trữ riêng, ít có khả năng kết nối với các nghiên cứu khác về sau. Một nhà nghiên cứu về dược liệu cho biết, dữ liệu trong sách đã được tóm tắt, phân tích, xử lý, trong khi dữ liệu có giá trị là các ghi chép riêng của nhà nghiên cứu thì mang tính chất cá nhân, chưa được quản lý chung, dễ thất lạc, mất mát, rất lãng phí.

Hệ quả của tình trạng này là khó nhận diện được những quy luật lớn trong sử dụng cây thuốc, bài thuốc phục vụ cho công tác bảo tồn và phát triển, chẳng hạn như loài cây nào được nhiều dân tộc cùng sử dụng, nhóm bệnh nào được chữa phổ biến nhất, loài cây nào khai thác từ tự nhiên được sử dụng nhiều, hay ở đâu có thể phát triển được vùng trồng cây thuốc gắn với tri thức bản địa?... Những câu hỏi có ý nghĩa lớn đó đang vượt quá khả năng trả lời của từng đề tài riêng lẻ.

Thời gian qua, nhóm nghiên cứu của Trường đại học Dược Hà Nội đã thu thập, số hóa các bài thuốc, cây thuốc được đồng bào dân tộc thiểu số tại miền núi phía bắc thuộc một chương trình mục tiêu quốc gia. Nhiệm vụ đề tài không chỉ ghi chép danh mục cây thuốc, bài thuốc mà còn số hóa tri thức, xây dựng để có thể khai thác cho nghiên cứu, quản lý sau này. Nhờ đó, đã có những phát hiện quan trọng cho công tác bảo tồn, phát triển dược liệu như: bộ phận dùng chủ yếu là lá, thân, rễ, vỏ; các nhóm chữa bệnh phổ biến là xương khớp, tiêu hóa, da, thận-tiết niệu, chấn thương; phần lớn thầy lang chủ động trồng cây thuốc hoang dại trong vườn nhà...

Dữ liệu cũng cảnh báo nguy cơ mai một tri thức y dược dân gian như số đời làm thuốc trung bình chỉ hai đến ba đời, tỷ lệ truyền nghề thấp; hầu hết các bài thuốc chưa được đăng ký hay nghiên cứu chuyên sâu, chưa được phát triển thành sản phẩm. Theo các chuyên gia, đây là nguy cơ đứt gãy tri thức nếu không có giải pháp kịp thời.

Tại Chỉ thị số 25/CT-TTg (15/9/2025) về đẩy mạnh phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn mới, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu tập trung số hóa các tài liệu, tư liệu quý về y học cổ truyền, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vùng dược liệu, các vị thuốc, cây thuốc, bài thuốc, thầy thuốc tiêu biểu, công trình khoa học để dễ dàng bảo tồn và tra cứu.

Từ thực tiễn và yêu cầu tại chỉ thị nêu trên, vấn đề đặt ra là cần ứng dụng khoa học-công nghệ biến các nghiên cứu thành giá chị chung lâu dài. Theo đó, cần có một cơ quan đầu mối quốc gia phối hợp các đơn vị liên quan sớm tiến hành số hóa tri thức cây thuốc, bài thuốc trên phạm vi toàn quốc nhằm lưu giữ có hệ thống nguồn tri thức quý giá, đồng thời xây dựng một hệ thống dữ liệu dùng chung, phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu, đào tạo, quản lý.

Các chuyên gia cũng cho rằng, khi dữ liệu đủ lớn, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào sẽ mở ra khả năng phân tích sâu và tự động hóa xử lý dữ liệu, cho phép gợi mở các hướng nghiên cứu mới. Cơ sở dữ liệu này cũng là công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý theo dõi hiện trạng khai thác cây thuốc, đánh giá nguy cơ suy giảm nguồn gien và giám sát việc sử dụng tri thức y dược dân gian hiệu quả. Với người dân địa phương, sẽ có thêm cơ sở khoa học để bảo tồn và phát triển cây thuốc gắn với sinh kế bền vững.

HÀ LINH