Số hóa và lượng hóa giá trị: HTX cần 'thước đo mới' để phản ánh đúng giá trị

Ngày 15/5/2026, tại Nghệ An, Liên minh HTX Việt Nam phối hợp với Liên minh HTX tỉnh Nghệ An tổ chức Hội thảo "Thực trạng đánh giá hiệu quả và đóng góp kinh tế, xã hội, văn hóa từ hoạt động của THT, HTX, Liên hiệp HTX và thành viên".

Khoảng trống" trong hệ thống thống kê hiện hành

Tại đây, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái cho rằng, việc phân tích và đánh giá khoa học, toàn diện các phương thức đo lường đóng góp của khu vực KTTT, HTX là một yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn, đồng thời cũng là một nhiệm vụ chính trị trọng tâm nhằm xây dựng kiến trúc dữ liệu xác thực phục vụ cho sự phát triển bền vững của khu vực KTTT, HTX.

Theo báo cáo tổng quan từ Ban Kinh tế - Chính sách (Liên minh HTX Việt Nam), hệ thống chỉ tiêu thống kê hiện nay đối với khu vực KTTT dù đã từng bước hình thành nhưng vẫn còn phân tán và chưa đồng bộ. Điều này khiến vị thế của khu vực KTTT chưa được phản ánh đúng thực chất.

Cụ thể, các tiêu chí đánh giá hiện hành vẫn thiên nặng về quy mô tài chính, doanh thu, lợi nhuận như một doanh nghiệp đối vốn thông thường. Điều này dẫn đến sự sai lệch nghiêm trọng: khi một HTX nỗ lực giảm chi phí đầu vào và nâng giá thu mua cho thành viên thì báo cáo thặng dư sau thuế lại thấp, khiến đơn vị bị xếp loại yếu về năng lực.

Bên cạnh đó, các đóng góp phi tài chính – vốn là bản chất đặc thù của HTX – như an sinh xã hội, bảo tồn tri thức bản địa, hay mức độ thực hành dân chủ đang hoàn toàn thiếu vắng hoặc mới chỉ dừng lại ở mức mô tả định tính, chưa có phương pháp đo lường thống nhất.

Ngay như về giá trị an sinh và giảm nghèo, các đóng góp về tạo sinh kế cho nhóm yếu thế, nâng cao năng lực cộng đồng của khu vực KTTT, HTX mới chỉ dừng lại ở mức mô tả định tính, chưa được lượng hóa thành các tham số kinh tế cụ thể.

Toàn cảnh hội thảo.

Ở vấn đề bảo tồn bản sắc, các nội dung về bảo tồn tri thức bản địa, duy trì nghề truyền thống và thực hành dân chủ trong quản trị đang hoàn toàn thiếu vắng trong các biểu mẫu nghiệp vụ thống kê.

Nhận diện những khoảng trống này, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái, cho biết thực tế hiện nay hệ thống thống kê vẫn đang áp đặt một cách máy móc các tiêu chí của doanh nghiệp đối vốn lên HTX, dẫn đến sự sai lệch nghiêm trọng khi một THT, HTX, Liên hiệp HTX nỗ lực giảm chi phí đầu vào và nâng giá thu mua cho thành viên thì báo cáo thặng dư sau thuế lại thấp, dẫn đến bị xếp loại yếu về năng lực.

Cùng với đó, tình trạng dữ liệu bị phân tán và thiếu liên thông giữa ngành tài chính, ngành nông nghiệp và môi trường với hệ thống Liên minh HTX Việt Nam đang gây lãng phí nguồn lực và giảm độ tin cậy của thông tin điều hành tổng thể.

Đặc biệt, công tác thống kê hiện tại vẫn phụ thuộc lớn vào việc tự kê khai, tự chấm điểm của các HTX. Trong bối cảnh năng lực hạch toán, kế toán của nhiều đơn vị còn hạn chế, việc thiếu cơ chế đối soát chéo dữ liệu tự động dẫn đến tình trạng số liệu giữa các nguồn không thống nhất, thậm chí mang tính hình thức.

Điều này vô hình trung tạo ra sự bất bình đẳng khi áp đặt máy móc các tiêu chuẩn của HTX đô thị lên các tổ chức tại địa bàn khó khăn, nơi mà trách nhiệm xã hội và sự gắn kết thành viên mới là thước đo hiệu quả thực chất.

Bốn trụ cột đổi mới trong phương thức đánh giá

Theo các chuyên gia, việc xác thực hiệu quả và đóng góp cụ thể của khu vực KTTT, HTX đối với cộng đồng sẽ tạo lập cơ sở vững chắc để cơ quan chức năng ưu tiên bố trí quỹ đất sản xuất, xây dựng hệ thống kho bãi và kết cấu hạ tầng kỹ thuật phục vụ chuỗi liên kết giá trị.

Sự phân bổ nguồn lực dựa trên nền tảng dữ liệu minh bạch này không chỉ tạo lập động lực phát triển bền vững và bao trùm, mà còn thiết lập một môi trường hoạt động công bằng, tôn vinh đúng mức những THT, HTX, Liên hiệp HTX thực sự đặt lợi ích của thành viên lên hàng đầu.

Muốn vậy, công tác đánh giá phải bao phủ đầy đủ 04 nhóm đối tượng: THT, HTX, Liên hiệp HTX và thành viên. Bộ chỉ tiêu mới cần được cấu trúc rõ ràng qua các nhóm: nhận diện, quy mô, kết quả, hiệu quả và các đóng góp kinh tế - xã hội - văn hóa.

Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái.

Về phương diện kinh tế, cần đo lường cả hiệu quả của tổ chức và lợi ích thực chất của thành viên (như giảm chi phí giao dịch, tăng năng lực đàm phán). Về phương diện xã hội và văn hóa, cần lượng hóa các đóng góp về tạo việc làm, giảm nghèo, bình đẳng giới và bảo tồn ngành nghề truyền thống gắn với bản sắc địa phương.

Từ đây sẽ góp phần hình thành một thiết chế quản trị hiện đại, giúp chuyển dịch khu vực KTTT từ phương thức điều hành cũ sang quản trị dựa trên dữ liệu xác thực. Đây là điều kiện tiên quyết để thực hiện công bằng trong phân bổ nguồn lực, giúp các HTX hoạt động đúng bản chất dễ dàng tiếp cận các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai và tín dụng từ Nhà nước.

Để lấp khoảng trống, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái đã đề xuất 04 trụ cột đổi mới căn bản nhằm xác lập ngôn ngữ dữ liệu mới cho khu vực KTTT, HTX.

Trong đó, điều đầu tiên là cần lượng hóa chỉ số "thặng dư tổng hợp thực chất". Thay vì áp đặt máy móc các tiêu chí của doanh nghiệp đối vốn, cần tích hợp giá trị tiết kiệm chi phí và thặng dư gia tăng mà thành viên thực sự thụ hưởng qua chuỗi dịch vụ.

Bên cạnh đó là cần lấp khoảng trống thông tin phi tài chính bằng phương pháp lượng hóa minh chứng nội suy. Thay vì chấp nhận các báo cáo mô tả định tính, cần xây dựng các trường dữ liệu số để chuyển hóa ngày công tương trợ, nỗ lực bảo tồn di sản nghề và mức độ thực hành dân chủ thành các điểm số định lượng thông qua hệ thuật toán nội suy toán học.

“Mọi kết quả phân loại năng lực phải dựa trên nền tảng hồ sơ minh chứng điện tử, tạo lập đầy đủ bằng chứng thực tế và loại bỏ sự đánh giá chủ quan hoặc các báo cáo mang tính hình thức”, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái nhấn mạnh.

Đi cùng với đó là cần xử lý sự đứt gãy dữ liệu thông qua xây dựng trục xác thực dữ liệu quốc gia. Việc thiết lập kiến trúc "nguồn dữ liệu xác thực duy nhất" thông qua kết nối kỹ thuật trực tiếp giữa các hạ tầng số chuyên ngành (thuế, an sinh, nông nghiệp...) sẽ giúp triệt tiêu các thủ tục báo cáo thủ công và tình trạng đứt gãy dữ liệu.

Cuối cùng là phải thiết lập hệ thống ngưỡng định mức tự hiệu chỉnh theo đặc thù quy mô và vùng sinh thái, đảm bảo sự công bằng cho các THT, HTX, Liên hiệp HTX tại vùng sâu, vùng xa dựa trên chỉ số gắn kết thành viên và trách nhiệm xã hội. Điều này cũng giúp cơ quan chức năng nhận diện đúng các THT, HTX, Liên hiệp HTX hoạt động đúng bản chất để phân bổ nguồn lực hỗ trợ hiệu quả nhất.