Sử, sách viết gì về tác giả 'Nam quốc sơn hà'?

Ngày 6/1, một tài khoản trên mạng xã hội chia sẻ ảnh chụp trang sách về bài thơ Nam quốc sơn hà, thuộc Sách giáo khoa Ngữ văn 9 bộ Cánh Diều. Sách ghi bài thơ khuyết danh. Tài khoản này chỉ trích sách ghi sai thông tin lịch sử, cho rằng bài thơ của tác giả Lý Thường Kiệt.

Một số tài khoản trên TikTok cũng đưa ra những cuốn sách cũ, ủng hộ quan điểm của tài khoản này.

Trước đây, nhiều sử liệu và sách vở đều ghi thông tin về bài thơ Nam quốc sơn hà (Sông núi nước Nam).

Không ghi đích danh tác giả

Các nguồn sử liệu quan trọng như Đại Việt sử ký toàn thư, Việt sử tiêu án và Lĩnh Nam chích quái đều không ghi đích danh tác giả của Nam quốc sơn hà.

Ảnh chụp từ bài đăng chỉ trích cuốn sách giáo khoa. Ảnh: FBNV.

Theo đó, trong Đại Việt sử ký toàn thư, khi chép về sự kiện lập phòng tuyến trên sông Như Nguyệt chống quân Tống năm 1076, đã ghi rõ “Vua sai Lý Thường Kiệt đem quân đón đánh, đến sông Như Nguyệt đánh tan được. Quân Tống chết hơn một nghìn người. Một đêm quân sĩ chợt nghe ở trong đền Trương tướng quân có tiếng đọc to rằng ‘Nam quốc sơn hà Nam đế cư'…”. Sau đó, quả nhiên quân Tống thảm bại. Người xưa gọi đây là thơ thần.

Việt sử tiêu án (tác giả Ngô Thời Sỹ) cũng ghi “tương truyền khi Lý Thường Kiệt đánh Tống, cắm trại dựa theo sông Như Nguyệt, có một đêm nghe có tiếng đọc to rằng: 'Nam quốc sơn hà Nam đế cư'…”.

Trong Lĩnh Nam chích quái (tác giả Trần Thế Pháp viết vào thời Trần), có ghi vào đời vua Lê Đại Hành, năm 981, trong cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược, đêm nhà vua “nằm mộng thấy hai thần nhân ở trên sông, đến vái” là Trương Hống, Trương Hát. Hai vị thần hiển linh xin yết kiến, “nguyện với nhà vua cùng đánh giặc để cứu sinh linh”. Vài đêm sau, trời tối đen, mưa to gió lớn đùng đùng. Quân Tống kinh hoàng tan vỡ. Thần nhân giấu mình ở trên không, lớn tiếng ngâm bài thơ Nam quốc sơn hà.

“Quân Tống nghe tiếng, xéo đạp vào nhau, tán loạn, ai nấy đều lo chạy thoát thân, bị bắt không biết bao nhiêu mà kể”, trích Lĩnh nam chích quái.

Từ trái sang phải gồm các cuốn: "Đại Việt sử ký toàn thư", "Việt sử tiêu án", "Lĩnh Nam chích quái".

Như vậy, theo Lĩnh Nam chích quái, bài thơ đã xuất hiện ít nhất từ năm 981, gần một thế kỷ trước thời điểm năm 1076, khi Lý Thường Kiệt chống quân Tống trên phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Cả ba sách đều có sự nhất quan trong việc không ghi tên tác giả của bài thơ này.

Bài thơ có phải tác phẩm của cá nhân?

Một tác phẩm do cá nhân viết ra thường có văn bản tương đối giống nhau ở những nơi khác nhau. Tuy nhiên, Nam quốc sơn hà đã tồn tại dưới hàng chục dị bản - một đặc điểm có thể thấy ở các tác phẩm dân gian, các sáng tạo chung của cộng đồng.

Nhiều dị bản Hán văn của "Nam quốc sơn hà". Ảnh: Báo Thể thao & Văn hóa.

Giáo sư Trần Nghĩa, năm 1986, đã thống kê có 26 dị bản của Nam quốc sơn hà trong chính sử, truyện ký, văn bia… Tới 2015, con số dị bản của tác phẩm này được phát hiện đã tới 35.

Sự sai khác giữa các dị bản không dừng lại ở từ ngữ đơn lẻ, mà thay đổi hoàn toàn cả câu. Thí dụ, có bản ghi câu thơ cuối cùng là “Nhất trận phong ba tận tảo trừ” thay vì “Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư”.

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử như PGS.TS Bùi Duy Tân, GS Trần Quốc Vượng, GS Hà Văn Tấn đều ủng hộ luận điểm cho rằng bài thơ không phải của Lý Thường Kiệt. GS Hà Văn Tấn từng khẳng định: “Không một nhà sử học nào có thể chứng minh được bài thơ Nam quốc sơn hà của Lý Thường Kiệt. Không có một sử liệu nào cho biết điều đó cả”.

Tuy nhiên, quả thực trong một giai đoạn lịch sử, khoảng thế kỷ XX, một số sách đã ghi Lý Thường Kiệt là tác giả của bài thơ. Sự phát triển của khoa học sử liệu những năm gần đây đã đưa ra nhiều bằng chứng mới, dẫn tới sự điều chỉnh quan điểm này.

Cách làm văn bản học nghiêm túc, thao tác khoa học đúng đắn sẽ loại suy dần những sai lầm trong nghiên cứu và công bố văn bản. Đây là thao tác không chỉ trong các văn bản Hán Nôm mà cả trong các văn bản dịch thuật, khảo chứng, giới thiệu… trong xã hội hiện nay.

Dù chưa thể khẳng định ai là tác giả, Nam quốc sơn hà vẫn được coi là "bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên" của dân tộc Việt Nam. Điều này làm tăng thêm sức nặng tư tưởng của tác phẩm, vì nó cho thấy ý thức về chủ quyền quốc gia đã thấm sâu vào lòng dân và trở thành một niềm tin thiêng liêng từ rất sớm.

Thụy An