Sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người: Bảo đảm an toàn quyền lợi của trẻ em và mở rộng cơ hội cứu chữa người bệnh

Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. 

Trong quá trình xây dựng và trình dự án Luật, dự thảo nhận được sự quan tâm rộng rãi của đại biểu Quốc hội, chuyên gia và người dân. Để làm rõ các nội dung liên quan, trưa 23/10, Ban soạn thảo đã có  thông tin gửi các cơ quan báo chí.

Các bác sĩ thực hiện ghép tạng tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Ảnh: BVCC

Nội dung chính và điểm mới của dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi)

Sau gần 20 năm thi hành Luật năm 2006, nguồn hiến chưa đáp ứng nhu cầu điều trị, nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em, phải chờ đợi lâu để có mô, tạng phù hợp; một số trường hợp không thể chờ đến khi có nguồn hiến thích hợp.

Dự thảo Luật gồm 07 chương, 39 điều, tập trung: Mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội được ghép cho người bệnh; Tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ người hiến; Hoàn thiện cơ chế quản lý mô, tế bào và tạo điều kiện cho sự phát triển của y học tái tạo; Tăng cường các điều kiện bảo đảm cho hoạt động hiến, lấy, ghép và bảo đảm quyền lợi người hiến.

Dự thảo Luật đã mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội được ghép cho người bệnh; bổ sung quy định trường hợp người đăng ký hiến là người dưới 18 tuổi phải được sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện của người hiến; 

Quy định người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên trong gia đình phải từ đủ 25 tuổi trở lên; 

Bổ sung quy định xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép; bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến và tư vấn lấy, ghép, đặc biệt là đối với người dưới 18 tuổi; 

Bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên.

Quy định về việc hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi

Theo Ban soạn thảo, với nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em, dự thảo Luật hướng tới tạo thêm cơ hội cứu chữa cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo, nhất là các trường hợp cần mô, bộ phận cơ thể có kích thước, đặc điểm giải phẫu phù hợp mà nguồn hiến từ người trưởng thành khó đáp ứng. 

Đồng thời, quy định này tôn trọng nguyện vọng hiến tặng của người dưới 18 tuổi và gia đình, kể cả mong muốn hiến tặng sau khi qua đời để sự sống được tiếp nối ở những người bệnh khác. 

Dự thảo không khuyến khích hiến tặng ở trẻ em mà nhằm thiết lập khung pháp lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ, tạo cơ sở xem xét các trường hợp hiến tặng phù hợp mà Luật hiện hành chưa quy định.

Đối với người dưới 18 tuổi, dự thảo Luật phân biệt rõ việc hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời, đây là hai trường hợp khác nhau về bản chất:

Khi còn sống: Chỉ được hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu) để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ. Dự thảo Luật tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống.
Sau khi qua đời: Việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ đặt ra khi trẻ đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi qua đời và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Đăng ký hiến: Người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; có thể thay đổi, hủy đăng ký bất cứ lúc nào.

Cơ sở thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế

Ban soạn thảo cũng cho biết từ khi ca ghép tạng đầu tiên được thực hiện năm 1992 đến tháng 3 năm 2026, cả nước đã thực hiện tổng số 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. 

Ghép gan cho trẻ em tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: BVCC 

Số lượng trẻ em mắc các bệnh về suy mô, tạng cần phải ghép mô, bộ phận cơ thể người là rất lớn (tại Bệnh viện Nhi Trung ương hằng năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan, khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận; Bệnh viện Nhi đồng 2 năm 2022 có hơn 80 bệnh nhân nhi bị suy thận mạn giai đoạn cuối). Nếu người dưới 18 tuổi sau khi chết não, chết tuần hoàn hiến mô, bộ phận cơ thể người sẽ trao cơ hội sống cho nhiều trẻ em.

Ban soạn thảo cho hay, theo các Nguyên tắc hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc lấy tế bào, mô, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống chỉ được thực hiện trong những trường hợp ngoại lệ, với điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt; Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng cho phép hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện chặt chẽ. 

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu ghi nhận nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan, Malaysia đã triển khai đối với người dưới 18 tuổi. 

Đây là cơ sở để Ban soạn thảo tham khảo, nghiên cứu và đánh giá sự phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam, bảo đảm khung pháp lý và cơ chế bảo vệ cần thiết.

Về việc lấy ý kiến dự thảo Luật và cơ chế kiểm soát, ngăn ngừa mua bán và bảo vệ trẻ em

Theo thông tin của Ban soạn thảo, dự án Luật được xây dựng theo đúng trình tự Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. 

Hiện nay, Dự thảo Luật đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, ý kiến của Nhân dân, để tiếp tục chỉnh lý, hoàn thiện, trình Quốc hội thông qua.

Trước những lo ngại trên mạng xã hội về nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người, kể cả ở trẻ em, Ban soạn thảo chia sẻ đây là mối quan tâm chính đáng. 

Ban soạn thảo cho hay, dự thảo Luật quy định nghiêm cấm mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô, bộ phận cơ thể người và lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ; người vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo quy định. 

Đồng thời, việc ghép phải được điều phối qua mã quốc gia và danh sách chờ ghép công bằng; người hiến còn sống được xác minh nhân thân và đánh giá bởi Hội đồng tư vấn độc lập.

Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn được bảo đảm độc lập, khách quan, ngăn ngừa xung đột lợi ích và hành vi làm sai lệch kết quả. Đồng thời đề nghị người dân thông báo ngay cho cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu môi giới, mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Ban soạn thảo khẳng định, việc hoàn thiện chính sách về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người phải đặt sự an toàn, quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu. 

Ban soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, tiếp thu ý kiến, hoàn thiện dự thảo Luật; đồng thời mong muốn người dân tiếp tục đồng hành và đóng góp ý kiến để chính sách được hoàn thiện theo hướng chặt chẽ, nhân văn, mang lại cơ hội sống cho người bệnh và bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích của trẻ em.