Sửa đổi Luật Thủ đô: 'Chìa khóa vàng' để tháo gỡ các điểm nghẽn

Cơ hội hình thành các cực tăng trưởng thực chất

Theo TS. KTS Phan Đăng Sơn, Hà Nội là đô thị đang bước vào giai đoạn phát triển rất mạnh mẽ, đồng thời đối mặt với các vấn đề mang tính hệ thống như quá tải hạ tầng, phân mảnh không gian, suy giảm môi trường và những giới hạn về thể chế quản trị.

Trong lịch sử phát triển đô thị nước ta, đến nay chưa có đô thị nào có được một cơ hội về thể chế đủ lớn để tái cấu trúc trong dài hạn và dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) chính là cơ hội như vậy đối với Hà Nội.

Một góc Thủ đô Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Qua nghiên cứu dự thảo Luật cũng như Luật Thủ đô trước đây, TS. KTS Phan Đăng Sơn cho rằng, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này có thể coi là "chìa khóa vàng" để tháo gỡ các điểm nghẽn và áp lực tích tụ trong nhiều năm qua. Hà Nội đã và đang gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển hóa các áp lực này thành tiềm năng, thành động lực phát triển, đặc biệt trong tầm nhìn 100 năm. Có thể thấy rõ sự quyết liệt của Đảng, Chính phủ, Quốc hội và chính quyền Thủ đô trong mục tiêu tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, tạo điều kiện cho Hà Nội phát triển đột phá, vươn tới mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu.

Luật Thủ đô năm 2024 cơ bản đã mở "cánh cửa" cho các cơ chế đặc thù và phân cấp sâu, kỹ hơn cho Hà Nội. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp và yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới, đòi hỏi cần có cơ chế đặc biệt cho Thủ đô. Thực hiện Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội, cùng với chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm và Bộ Chính trị, việc sửa đổi Luật lần này nhằm khắc phục cơ bản những hạn chế vốn là những điểm nghẽn lớn cản trở sự phát triển của Hà Nội trong thời gian qua.

So với Luật Thủ đô 2024, dự thảo Luật Thủ đô sửa đổi có 7 nhóm nội dung sửa đổi chính, trong đó có nhiều điểm quan trọng liên quan đến HĐND thành phố:

Thứ nhất, HĐND thành phố được quyền lựa chọn phương án có lợi nhất khi có sự chồng chéo, "vênh" giữa quy định trong hệ thống pháp luật.

Thứ hai, HĐND thành phố được quyết định về số lượng đại biểu, chức danh và tổ chức bộ máy của chính quyền cấp dưới.

Thứ ba, HĐND thành phố được tăng mức xử phạt đối với các vi phạm (không quá 2 lần), bảo đảm tính răn đe.

Ngoài ra, HĐND thành phố được quyết định các mức thu dịch vụ thiết yếu (như điện, nước…) theo từng đối tượng cụ thể, khắc phục tình trạng quy định chung chung, khó thực hiện trước đây.

Một điểm rất quan trọng khác là quy định miễn trách nhiệm pháp lý đối với người thực thi công vụ đúng quy trình, không vụ lợi nhưng kết quả chưa đạt như kỳ vọng. Trước đó, đây là rào cản tâm lý lớn; còn nay, nếu làm việc công tâm, sáng tạo mà kết quả chưa phù hợp thì vẫn được xem xét miễn trách nhiệm.

Dự thảo Luật cũng mở ra hướng phát triển mô hình đô thị mới - đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm thông qua việc bổ sung mô hình đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt cho Thủ đô (dù vẫn phải trình Quốc hội). Đây có thể là cơ hội hình thành các cực tăng trưởng thực chất. Trước đây, mô hình đô thị trung tâm - vệ tinh chưa đạt hiệu quả; nhưng với cách tiếp cận mới này, các cực tăng trưởng có điều kiện phát triển mạnh hơn.

Bên cạnh đó, cơ chế đặc thù đi kèm yêu cầu giải trình, công khai, bảo đảm minh bạch trước nhân dân và các cơ quan liên quan.

Xây dựng Hà Nội trở thành thành phố toàn cầu

Đáng chú ý, quy hoạch Thủ đô hiện nay được tích hợp giữa hai hệ thống: Quy hoạch tỉnh theo Luật Quy hoạch và quy hoạch chung đô thị theo Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn. Hà Nội là địa phương tiên phong trong việc tích hợp này. Việc tích hợp giúp tránh tình trạng "vênh" giữa các quy hoạch, vốn là vấn đề phổ biến ở nhiều địa phương. Từ đó tạo ra mục tiêu và lộ trình phát triển thống nhất.

TS. KTS Phan Đăng Sơn trao đổi với PV. Ảnh: N.P

Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả, theo TS. KTS Phan Đăng Sơn, cần phân quyền thực chất, tránh hình thức. Quy hoạch phải có tầm nhìn dài hạn, mang tính chiến lược. Sử dụng đất đai phải hiệu quả, coi đây là tiêu chí đặc biệt quan trọng và nâng cao năng lực quản trị đô thị.

Thực tế cho thấy, ùn tắc, ngập úng, ô nhiễm… thường là hệ quả của hạn chế thể chế, chứ không phải nguyên nhân gốc rễ. Tại Hà Nội, những tồn tại như phân quyền hạn chế, cơ chế "xin - cho", quy hoạch thiếu tích hợp, mô hình tăng trưởng phụ thuộc vào đất đai, hay năng lực quản trị chưa theo kịp… đều đã được nhận diện và đặt ra yêu cầu xử lý trong Luật Thủ đô (sửa đổi).

Một điểm đáng chú ý, Hà Nội được trao quyền lập và phê duyệt quy hoạch tổng thể (không bao gồm quy hoạch di sản). Đây là một bước tiến lớn, dù yêu cầu chuyên môn rất cao. Thành phố vẫn thực hiện quy trình nghiêm túc, lấy ý kiến rộng rãi từ các bộ, ngành và chuyên gia trong, ngoài nước.

Cùng với đó, mô hình phát triển đô thị theo định hướng TOD được xác định là một hướng đi tiến bộ, có thể tạo ra "lối thoát" quan trọng cho Hà Nội. Thành phố cũng được phép thí điểm các chính sách mới và xúc tiến thành lập các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt, gắn với các cực tăng trưởng.

TS. KTS Phan Đăng Sơn khẳng định, Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ là một văn bản pháp lý, mà còn là công cụ kiến tạo phát triển, mở ra không gian mới để Hà Nội bứt phá. Để những kỳ vọng đó trở thành hiện thực, yếu tố quyết định vẫn là khâu tổ chức thực thi.

Khi các cơ chế, chính sách được triển khai đồng bộ, minh bạch và hiệu quả, những định hướng lớn từ thể chế sẽ dần được hiện thực hóa, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân và đưa Hà Nội tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành đô thị thông minh, hiện đại, văn minh và bền vững trong tương lai.

Hoa Đỗ - Phương Nguyễn