Sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Lấp 'khoảng trống' pháp lý

"Nút thắt" từ quy định đến thực thi

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 là một bước tiến quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, góp phần nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ; tuy nhiên, theo ý kiến của Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước (Bộ Tư pháp), Luật đã bộc lộ những hạn chế, vướng mắc.

Đơn cử như về phạm vi trách nhiệm bồi thường, việc quy định theo phương pháp liệt kê cụ thể các trường hợp được bồi thường (từ Điều 17 đến Điều 21) dẫn đến tình trạng không bao quát hết thực tế phát sinh. Điều này tạo ra "khoảng trống pháp lý" đối với các hành vi trái pháp luật gây thiệt hại nhưng không nằm trong danh mục. Đặc biệt, Luật chưa quy định bồi thường cho người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí khi cơ quan có thẩm quyền chậm trễ hoặc không áp dụng biện pháp bảo vệ kịp thời theo Quy định số 231-QĐ/TW.

Hiện nay, dù các kết luận thanh tra hay kết luận nội dung tố cáo đã xác định rõ hành vi sai phạm, song, nếu thiếu quyết định xử lý kỷ luật hoặc xử lý vi phạm của người thi hành công vụ thì người dân vẫn không đủ căn cứ pháp lý để yêu cầu bồi thường.

Tọa đàm Đề xuất nội dung sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm Bồi thường của Nhà nước. Ảnh: Nhẫn Đỗ

Theo các chuyên gia, cách thức xác định một số loại thiệt hại chưa cụ thể, thiếu thống nhất, đặc biệt là thiệt hại gián tiếp hoặc thiệt hại khó lượng hóa; mức bồi thường nhìn chung còn thấp, chưa phản ánh đầy đủ giá trị tổn thất thực tế; thiếu quy định rõ ràng về việc tính giá trị thiệt hại bằng tiền Việt Nam (đã có trường hợp tòa án tuyên bồi thường bằng vàng) và thiếu thống nhất về cách tính lãi phát sinh cho một số loại thiệt hại. Các quy định chưa tương thích với yêu cầu đơn giản hóa thủ tục hành chính và chưa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Luật chưa có quy định cụ thể về việc xác định mức độ lỗi trong trường hợp có nhiều người cùng gây thiệt hại hoặc lỗi liên đới với người ngoài cơ quan nhà nước.

Tại cấp cơ sở, Sở Tư pháp Huế phản ánh thực trạng là đội ngũ công chức làm công tác bồi thường chủ yếu kiêm nhiệm, không ổn định và thường xuyên thay đổi, nên trong quá trình thực hiện còn nhiều lúng túng. Tại cấp xã, khối lượng công việc tư pháp quá lớn trong khi biên chế hạn chế, khiến việc nắm vững nghiệp vụ bồi thường trở thành thách thức không nhỏ. Thực tế cũng xảy ra một số trường hợp như cơ quan đã mời nhận tiền bồi thường nhưng người dân không đến nhận mà không rõ lý do, khiến vụ việc không được xử lý dứt điểm vì Luật chưa có quy định.

Theo đại diện Đoàn Luật sư tỉnh Quảng Trị, qua thực tiễn hành nghề luật sư và thống kê số lượng các vụ án tranh chấp có liên quan, từ việc trực tiếp tham gia bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người yêu cầu bồi thường cho thấy, số lượng vụ việc giải quyết hạn chế, các quy định còn tồn tại nhiều bất cập, chưa thực sự bảo đảm tính hiệu quả, kịp thời và công bằng.

Thực tế, kinh phí bồi thường phụ thuộc ngân sách, đôi khi chậm bố trí và thiếu đội ngũ chuyên trách, dẫn đến việc giải quyết yêu cầu bồi thường bị kéo dài. Trong khi đó, người dân cũng chưa hiểu rõ quyền yêu cầu bồi thường và đôi khi còn e ngại vì nghĩa vụ chứng minh đặt lên người yêu cầu.

Hướng tới công bằng và nhân văn

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh cải cách tư pháp hiện nay, đại diện Đoàn Luật sư tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh, việc sửa đổi, bổ sung Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là hết sức cần thiết.

Theo đó, hướng hoàn thiện cần tập trung vào các nội dung cốt lõi như: mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường phù hợp với thực tiễn; ghi nhận đầy đủ hơn các loại thiệt hại; đơn giản hóa trình tự, thủ tục; tăng tính thực thi nhanh chóng; thiết lập cơ chế giải quyết độc lập, khách quan; tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực của cơ quan nhà nước.

Bên cạnh đó, bảo đảm quyền lựa chọn cơ chế giải quyết bồi thường của người dân, cũng như đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý và giải quyết bồi thường. Đây là những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

Một buổi trực tiếp xin lỗi và cải chính công khai theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Ảnh: Thảo Nhân

Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước đề xuất, cân nhắc mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo nguyên tắc Nhà nước bồi thường đối với các hành vi gắn liền với việc thực hiện chức trách công vụ của công chức nhằm bảo đảm tính minh bạch; đồng thời, thể chế hóa ngay việc bồi thường cho người chống tham nhũng bị thiệt hại do chậm bảo vệ, để phù hợp với chủ trương của Đảng.

Mặt khác, việc công nhận kết luận nội dung tố cáo và kết luận thanh tra là văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường sẽ giúp người dân không phải phụ thuộc vào việc cơ quan đó có ra quyết định kỷ luật cán bộ hay không. Về cơ chế bồi hoàn nhân văn, thay vì chỉ chú trọng tính răn đe với mức hoàn trả thấp, Luật sửa đổi cần tính đến các trường hợp đặc thù; quy định nguyên tắc xử lý nhân văn đối với người thi hành công vụ không có khả năng hoàn trả hoặc đang chấp hành án tù, không có tài sản để bảo đảm tính khả thi.

Việc xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về bồi thường nhà nước và cho phép nộp hồ sơ, theo dõi tiến độ trên môi trường điện tử được kỳ vọng sẽ xóa bỏ sự rườm rà, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân thực hiện quyền của mình.

Đại diện Sở Tư pháp Huế kiến nghị, bổ sung các hành vi chậm giải quyết thủ tục hành chính gây thiệt hại thực tế và các biện pháp xử lý hành chính trái pháp luật. Mặt khác, đề xuất cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm phối hợp xác minh thông tin thay vì dồn nghĩa vụ chứng minh cho người dân; xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về bồi thường nhà nước để quản lý và theo dõi thống nhất trên toàn quốc.

Cùng với đó, bổ sung thiệt hại do mất cơ hội kinh doanh, thu nhập hợp pháp và điều chỉnh mức bồi thường tinh thần phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội; phân biệt rõ lỗi cố ý và vô ý để xác định mức hoàn trả phù hợp với khả năng kinh tế của công chức; tăng cường hỗ trợ địa phương, kiến nghị Bộ Tư pháp thường xuyên tổng hợp các tình huống giải quyết bồi thường phức tạp để các địa phương nghiên cứu, áp dụng.